AVRUPA INSAN HAKLARI SOZLESMESI MEVZUATI

YARGIÇ VE CUMHURİYET SAVCILARININ İNSAN HAKLARI KONUSUNDAKİ EĞİTİMİ

2006-10-20T01:27:00.000-07:00

YARGIÇ VE CUMHURİYET SAVCILARININ

İNSAN HAKLARI KONUSUNDAKİ EĞİTİMİ

Tarık FIRAT

Sason Cumhuriyet Savcısı

Giriş

Çağdaş liberal devletlerin omurgasını oluşturan erkler ayrılığı ve erklerin denkliği ilkeleri, devletin temel işlevleri olan yasama, yürütme ve yargının karşılıklı ilişkisini anlatır. Bu çerçevede yargı, yürütme ve yasamanın hukuksal sınırlar içerisinde kalması açısından denetleyici rol oynar. Yasanın ve hukukun koruduğu her türlü hakkın çiğnendiği savı, yargı önünde dillendirilebilecek ve yargı, adaleti yerine getirecektir.

Uluslararası alanda insan haklarına ilişkin düzenlemeler, Türkiye’nin bu düzenlemelere taraf olmasıyla iç hukukun bir parçası haline gelmekte ve hatta normlar hiyerarşisinde üstün norm halini almakta ve bu hak kategorilerinin çiğnenmesi anlamındaki eylem ve işlemler de, böylece yargının denetimi alanına girmektedir. 7 Mayıs 2004 tarihli ve 5170 sayılı Yasa ile 1982 Anayasasının 90’ıncı maddesine eklenen, yöntemine göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalarla yasaların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda uluslararası antlaşma hükümlerinin esas alınacağı şeklindeki cümle karşısında, artık insan hakları alanında uluslararası düzenlemeyle çatışan bir yasa kuralını uygulama olanağı kalmamıştır. Uyuşmazlık durumunda, ülkemizin taraf olduğu bütün insan hakları sözleşmeleri, yargı yerleri ve yönetsel makamlar tarafından kendiliğinden uygulanacaktır. Doğal olarak, bu nitelikteki bir uluslararası antlaşma, yalnızca yasal bir düzenlemeyle çatışma halinde değil, örneğin bir yasa gücünde kararname veya yönetsel bir düzenleme ile uyuşmazlık durumunda da uygulanacaktır. Uyuşmazlığın çözümünde, sadece uluslararası antlaşma metni değil, uluslararası antlaşmanın öngördüğü denetim organının kararları da dikkate alınacaktır. Uluslararası antlaşmanın iç hukukta uygulanması için, ülkemiz tarafından imzalanıp onaylanmış olması yeterlidir; antlaşmanın uygulanması için ayrıca bir yasal ya da yönetsel düzenlemenin olması gerekmemektedir.[1]

Ülkemizin özellikle Avrupa Birliği ile bütünleşme çabaları kapsamında, taraf olduğu insan haklarına ilişkin uluslararası düzenlemeler konuyu daha da güncel duruma getirmektedir. Yukarıda anılan anayasal değişikliğe kadar, insan haklarına ilişkin ulusal hukuk kurallarının, ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmelere üstün olduğu şeklindeki görüşün ve bu görüşün yansıdığı yargısal uygulamanın, ülkemizin içinde bulunduğu uluslararası koşullar ve sözünü ettiğimiz anayasal değişiklik doğrultusunda değişmesi gerekliliği karşısında, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının bu konudaki eğitimleri yakıcı bir ihtiyaç olarak kendini hissettirmiştir. Ülkemizin taraf olduğu insan haklarına ilişkin bir uluslararası antlaşmanın, dava taraflarınca öne sürülmese bile, davaya bakan yargısal makam tarafından, ilgili olduğu oranda, kendiliğinden uygulanması gerekliliği, bu antlaşmanın ve bu antlaşmaya ilişkin denetim organlarınca verilmiş kararların bilinmesini gerekli kılmaktadır. Ancak, uygulamada, yargıç ve Cumhuriyet savcılarına yönelik eğitim çalışmalarının ve dolayısıyla anılanların ilgisinin, çoğunlukla, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları ile sınırlı kaldığı, Türkiye’nin taraf olduğu insan haklarına ilişkin diğer uluslararası antlaşmaların ise pek irdelenmediği gözlenmektedir. Oysa, uluslararası hukuk ve iç hukuk bağlamında bu antlaşmalar arasında bir derece farkı gözetmek mümkün değildir; aksi yöndeki tutum insan haklarının bölünemezliğine aykırı olacaktır.

Bu çerçevede, Türkiye’nin onayladığı insan haklarına ilişkin sözleşmeleri saymak gerekirse, bunlar: Irk Ayrımcılığının Tüm Biçimlerinin Kaldırılması Uluslararası Sözleşmesi; Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi; Ekonomik, Sosyal, ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi; Kadınlar Hakkında Tüm Ayrımcılık Biçimlerinin Kaldırılması Sözleşmesi; İşkenceye ve Başka Zalimce, İnsanlıkdışı ya da Onur Kırıcı Ceza ya da Davranışlara Karşı Sözleşme; Çocuk Hakları Sözleşmesi; Zorla Çalışma Sözleşmesi; Sendika Özgürlüğü ve Sendika Hakkının Korunması Sözleşmesi; Örgütlenme Hakkı ve Toplu Pazarlık Sözleşmesi; Ücret Eşitliği Sözleşmesi; Zorla Çalışmanın Kaldırılması Sözleşmesi; Ayrımcılık Sözleşmesi (İstihdam ve Meslek); Asgari Yaş Sözleşmesi; Çocukların Çalışmasının En Kötü Biçimlerinin Kaldırılması ve Yasaklanması Sözleşmesi; İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi; İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine Ek 1 Sayılı Protokol; İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesine Ek 6 Sayılı Protokol; Avrupa Sosyal Şartı; Sosyal Güvenlik Avrupa Kodu ve Sosyal Güvenlik Avrupa Sözleşmesidir.[2]

Bu sözleşmelerin tümünün iç hukukta eşit şekilde uygulanma yetenekleri vardır ve bu durum sözleşmeleri uygulayacak makamlardan biri olan ulusal yargısal makamların bu sözleşmeleri ve denetim organlarının kararlarını çok iyi bilmelerini gerekli kılmaktadır. İnsan haklarına ilişkin uluslararası antlaşmaları, ulusal yönetsel makamlar da, elbette, uygulayacaklardır ancak bu türden yönetsel eylem ve işlemlerin de, Anayasanın 125’inci maddesi uyarınca yargısal denetime tabi olduğu anımsanırsa, yargının bu konudaki yeri ve önemi daha belirgin hale gelecektir. Bu durum, yargıç ve Cumhuriyet savcılarını, insan hakları eğitiminin diğer hedef kitleleri arasında özellikli bir konuma getirmektedir. Bu kapsamda, yargıç ve Cumhuriyet savcılarına yönelik eğitim çalışmalarını, Türkiye’nin onayladığı bütün insan hakları sözleşmelerini içerir şekilde tasarlamak bir zorunluluktur.

Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının, insan hakları konusundaki eğitimine ilişkin Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı/Teşkilatı ve Avrupa Birliği belgeleri, çalışmanın ilk bölümünde irdelenmektedir. Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının adaylık dönemi eğitimi, Türk Adalet Akademisi tarafından; atandıktan sonraki eğitimleri ise Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı tarafından verildiğinden, anılan kurumların söz konusu alandaki etkinlikleri de, ikinci bölümde, yasal dayanakları ile birlikte ele alınmaktadır.

BİRİNCİ BÖLÜM

Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının insan hakları eğitiminin uluslararası dayanakları

Bu bölümde, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının, insan hakları konusundaki eğitimine ilişkin Birleşmiş Milletler, Avrupa Konseyi, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı/Teşkilatı ve Avrupa Birliği belgeleri ele alınmaktadır. Bunlardan sadece bir tanesi sözleşme niteliğinde olup; diğerleri bildirge, ilke, karar, tavsiye ve belge niteliğindedir.

1. Birleşmiş Milletler Belgeleri

1.1. İşkence ve Başka Zalimce; İnsanlık Dışı Yada Onur Kırıcı Ceza Yada İşlemlere Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi

Sözleşme, 10 Aralık 1984 tarihinde kabul edilmiş ve 26 Haziran 1987 tarihinde yürürlüğe girmiştir.[3] İşkenceye Karşı Sözleşmeyi, 25 Ocak 1988 tarihinde imzalayan Türkiye, 3441 sayılı ve 21 Nisan 1988 tarihli yasayla onaylanmasını uygun bulmuştur. Bakanlar Kurulu’nun 88/13023 sayılı ve 16 Haziran 1988 tarihli kararıyla onaylanan sözleşme, 10 Ağustos 1988 tarihinden başlayarak iç hukukta bağlayıcılık kazanmıştır. Türkiye, 1 Eylül 1988 tarihinde, İşkenceye Karşı Komite’nin bireysel ve devletten devlete yakınmaları inceleme konularındaki yetkisini de tanımıştır.[4]

Sözleşmenin 10’uncu maddesine göre, her taraf devlet, işkencenin yasaklanmasına ilişkin eğitim ve bilginin yasa uygulayıcı personel, sivil veya askeri, tıbbi personel, kamu görevlileri ve herhangi bir şekilde tutuklanan, gözaltına alınan veya hapsedilen herhangi bir kişinin tutuklanması, sorgulanması veya işlemiyle ilgilenebilecek diğer kişilerin eğitim programına dahil edilmesini sağlayacaktır.[5] Ayrıca, 10’uncu maddenin 2’nci fıkrasına göre, taraf devletler, işkence yasağını, bu gibi kişilerin ödev ve görevleri ile ilgili olarak yayımlanmış kural ya da yönergelere koyacaktır.[6]

1.2. İşkence ve Başka Zalimce; İnsanlık Dışı Yada Onur Kırıcı Ceza Yada İşlemlere Karşı Tüm Kişilerin Korunması Bildirgesi

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından, 9 Aralık 1975 tarihinde ve 3452 [XXX] sayılı kararla kabul edilen Bildirgenin 5’inci maddesine göre, yasaların uygulanmasıyla görevli personelin ve özgürlüklerinden yoksun kişilerin sorumluluğunu üstlenebilen, kamu yönetiminin öteki görevlilerinin yetiştirilmesinde, işkencenin ve başka zalimce, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza ya da davranışların yasaklanmasının tümüyle göz önünde bulundurulmasına dikkat etmek gerekir. Bu yasaklamanın aynı zamanda, söz konusu kişilerin korunmasına (saklanmasına, gözetimde tutulmasına) ya da bakımına (tedavisine) müdahale etmeye çağrılabilecek olanların yükümlülük ve görevleriyle ilgili olarak yayımlanan genel kurallarda ya da genelgelerde de uygun biçimde yer alması gerekir.[7]

1.3. Bireylerin, Grupların ve Toplum Organlarının Evrensel Olarak Tanınmış İnsan Haklarını ve Temel Özgürlüklerini Geliştirme ve Koruma Hakkı ve Sorumluluğu Bildirgesi

9 Aralık 1998’de kabul edilen Bildirge’nin 14’üncü maddesinde, devletin; yasal, yargısal, yönetsel ya da başka planlarda, yargılama yetkisi içinde bulunan tüm kişilerin kişisel ve siyasal hakları ile ekonomik, sosyal ve kültürel hakları konusunda daha iyi bilinçlenmeleri amacıyla önlemler alma yükümlülüğü bulunduğu ön görülmüştür. Bu önlemler, özellikle insan haklarıyla ilgili ulusal ve uluslararası mevzuat ve temel belgelerin yayınlanması ile onaylanan sözleşmelere ilişkin olarak hazırlanan dönemsel raporlara ve denetim organlarının raporlarına ulaşılmasını sağlamaktır.[8]

1.4. Yasaların uygulanmasından sorumlu olanlarca güce başvurulması ve ateşli silahlar kullanılmasına ilişkin temel ilkeler

27 Ağustos-7 Eylül 1990 tarihleri arasında Havana’da toplanan Suçların Önlenmesi ve Suçluların Islahı Üzerine Sekizinci Birleşmiş Milletler Konferansı tarafından kabul edilen ve yasalarla kendilerine, gerektiğinde güç ve ateşli silah kullanma yetkisi verilmiş kamu görevlilerinin güç ve silah kullanma yetkisinin koşullarını düzenleyen ilkelerin başlangıç bölümünün son paragrafında, kanun adamlarının görevlerini düzenleyip geliştirme işini yerine getirirken üye devletlere yardımcı olması için formüle edilen temel ilkelerin, ulusal mevzuatın çıkarılması ve uygulanması sırasında hükümetlerce dikkate alınacağı ve ilkelere uyulacağı; ilkelerin, kanun adamları ile yargıçlar, Cumhuriyet savcıları, avukatlar, yürütme ve yasama organı üyeleri gibi kişilerin ve kamuoyunun dikkatine sunulacağı belirtilmektedir.[9]

1.5. Savcıların rolüne uygulanabilen yönlendirici ilkeler

27 Ağustos-7 Eylül 1990 tarihleri arasındaki Birleşmiş Milletler Konferansı’nda kabul edilen ve savcıların cezai kovuşturmalarda etkililiğini, yansızlığını ve adil olmalarını sağlamak ve geliştirmek konusunda üye devletlere yardımcı olmak için hazırlanmış olan ilkelere, hükümetlerce ulusal mevzuat ve uygulaması çerçevesinde saygı gösterilecek ve ilkeler göz önünde bulundurulacaktır. İlkeler, savcılar ve yargıçlar, avukatlar, yürütme ve yasama organlarının üyeleri (bakanlar ve milletvekilleri) ve tüm halk gibi başka kişilerin de dikkatine (bilgisine) sunulacaktır. Yönlendirici ilkeler, savcılar göz önüne alınarak formüle edilmiştir ancak gerektiğinde, özel koşullar için atanan soruşturmacılara da uygulanacaktır.[10]

1.6. Kadınlara Karşı Şiddetin Kaldırılmasına İlişkin Bildirge

Birleşmiş Milletler’in 20 Aralık 1993 tarih ve 44/104 sayılı kararı ile kabul edilen bildirgenin 4’üncü maddesinin (i) bendine göre, devletler, kadınlara karşı şiddeti önlemeye yönelik politikaları uygulamakla, gerekli soruşturmaları yapmakla ve suçluları cezalandırmakla görevli memurların ve cezalandırma birimleri (hizmetleri) görevlilerinin, kadınların gereksinmelerine karşı duyarlık kazanmalarına özgü bir eğitim almalarına dikkat edeceklerdir (gözeteceklerdir).[11]

2. Avrupa Konseyi belgeleri

2.1. İnsan Hakları Komiseri Kararı

Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri hakkında (99)50 sayılı karar, Bakanlar Komitesi tarafından 7 Mayıs 1999 tarihinde Budapeşte’de yapılan 104’üncü oturumda kabul edilmiştir.

Komiserlik makamı, Avrupa Konseyinin insan hakları metin ve kurumlarından kaynaklanan insan hakları eğitiminden, bu konudaki bilinçlendirme çalışmalarından ve onlara saygı duyulmasından sorumlu olacak olan, yargı yetkisi olmayan bir kurum olarak tanımlanmıştır.

Komiser, Avrupa Konseyi İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa Konseyi’nin başka insan hakları metinleri çerçevesinde kurulmuş olan denetim kurumlarının yetki alanını dikkate alacak ve bu kurumların işlevlerinden farklı işlevler yerine getirecektir. Komiserin bireysel başvuru kabul etme yetkisi yoktur.

Komiser, üye devletlerde insan hakları konusundaki eğitimi ve bilinçlendirme çalışmalarını teşvik edecek ve üye devletlerde insan haklarına gerçekten saygı duyulmasının ve vatandaşların bu hakları tam olarak kullanabilmelerinin teşvik edilmesine katkıda bulunacaktır. İnsan haklarının korunması ve insan hakları ihlallerinin engellenmesi konusunda danışmanlık ve bilgi sağlayacaktır. Komiser, kamu ile olan iletişiminde, mümkün olduğunca üye ülkelerdeki “insan hakları” yapılarını kullanacak ve onlarla işbirliği yapacaktır. Bu tür yapıların mevcut olmadığı ülkelerde bunların kurulmasını teşvik edecektir.

Üye devletlerin hukukunda veya uygulamalarında Avrupa Konseyi insan hakları kurumlarının öngördüğü insan haklarına saygı konusunda yetersizlikler olduğu takdirde bunları tespit edecek, üye devletlerin bu standartları uygulamalarını teşvik edecek ve devletlerin onayı ile bu yetersizliklerin giderilmesinde onlara yardımcı olacaktır.[12]

2.2. İnsan Hakları Öğretimi Kararı

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin 25 Ekim 1978 tarih ve 78 (41) sayılı İnsan Hakları Öğretimi Kararına göre, Bakanlar Komitesi, üye devletlerin hükümetlerine, kamu görevinin sivil ve asker üyelerinin (sivil ve askeri kamu görevlilerinin) yetiştirilmesi çerçevesinde insan haklarına saygı ve bununla ilgili koruma mekanizmaları konusunda uygun bir öğretimi geliştirmelerini tavsiye etmektedir.[13]

2.3. Avrupa Bakanlar Konferansı kararları

İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunması Avrupa Sözleşmesi’nin 50’nci yıldönümü dolayısıyla 4 Kasım 2000 tarihinde sözleşmenin kabul edildiği Roma’da toplanan İnsan Hakları Konusunda Avrupa Bakanlar Konferansı , kabul ettiği iki kararda insan hakları eğitimine değinmiştir.

1 sayılı “İnsan Haklarının Kurumsal ve İşlevsel Korunmasının Ulusal ve Avrupa Düzeylerinde Uygulamaya Konulması Kararı”nda, üye devletlerden, sözleşmenin ve Mahkeme kararlarının çevrilerek, yargı organları başta olmak üzere ulusal yetkililere dağıtılmasını ve erişilebilir olmasını sağlamalarını istemiştir. Bunun dışında, üye devletlerden, sözleşme ve mahkeme kararları ile sınırlı olmaksızın ancak bu belgelerin altını çizerek, polisler ile cezaevleri görevli ve yöneticileri başta olmak üzere tüm yasa uygulayıcılarına yönelik insan hakları eğitimi programları başlatmalarını ya da başlatılmışsa güçlendirmelerini de istemiştir.

Konferansta kabul edilen 2 sayılı “İnsan Haklarına Saygı, Avrupa’da Demokratik İstikrarın ve Uyumun Kilit Etkeni: Güncel Sorunlar Kararı”, insan hakları eğitiminin özellikle hukuk ya da hukukçuluk meslekleri için taşıdığı önemin altını çizerek, hükümet dışı örgütlerin sivil toplumda insan haklarına duyarlılık kazandırmada oynadıkları önemli role değinmiş ve üye devletlerden, toplumun tüm kesimlerinde, özellikle hukuk mesleklerinde insan hakları eğitimini geliştiren ve özendiren tüm uygun önlemleri almalarını istemiştir.[14]

2.4. Avrupa Cezaevi Kuralları Tavsiyesi

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin 12 Şubat 1987 tarih ve R(87) 3 sayılı kararı ile kabul edilmiş olan tavsiye kurallarının, “Personel” başlıklı 3’üncü bölümü içerisinde yer alan 55/4’üncü maddesine göre, tüm personelin eğitim programlarında Avrupa Cezaevi Kuralları gerekleri ve uygulaması ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine yer verilmesi öngörülmüştür.[15]

2.5.Yargıçların Bağımsızlığı, Etkililiği ve Rolü Tavsiyesi

Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 13 Ekim 1994 tarihli ve R(94) 12 sayılı kararıyla kabul edilmiştir. Tavsiye kararının 5’inci ilkesinde, yargıçların görevlerini etkili ve uygun biçimde yerine getirmeleri için zorunlu olan her türlü eğitimi izlemeleri gerektiği belirtilmiştir. Bu bağlamda, “Avrupa Konseyi Statüsünün 15.b maddesi gereğince, (…) üye devletlerin hükümetlerine, bireysel olarak yargıçların ve yargıçlık mesleğinin geliştirilmesi için gerekli olan tüm önlemleri almaları ya da güçlendirilmesi ve özellikle tavsiye ilkelerinin uygulanarak, yargıçların bağımsızlığını ve etkililiğini iyileştirmeleri tavsiye” edilmiştir.[16]

3. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı/Teşkilatı belgeleri

3.1. AGİK/AGİT’in İnsancıl Boyut Konferansı Kopenhag Toplantı Belgesi

Avrupa’da Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’na katılan devletlerin temsilcileri, (…) AGİK’in izlenmesi çerçevesinde yapılan Viyana Toplantısı Kapanış Belgesinde yer alan AGİK’in insancıl boyutu konusundaki Konferansa ilişkin kurallar gereğince 5-29 Haziran 1990 tarihleri arasında Kopenhag’da toplanarak, 29 Haziran 1990 tarihinde belgeyi kabul etmişlerdir. Belgenin, 16/4’üncü maddesine göre, katılan devletler, “işkencenin yasaklanması konusunda eğitim ve bilginin, sivil ya da askeri, yasaların uygulanmasından sorumlu olanların, sağlık personelinin, memurların ve gözaltına, sorgulamaya ya da her hangi bir yakalama, tutuklama ya da hapis işlemine bağlı olan her bireyin bakımına (tedavisine) katılabilen tüm kişilerin eğitim programlarının ayrılmaz parçası olmasını sağlayacaktır”[17]

3.2. AGİK/AGİT’in İnsancıl Boyut Konferansı Moskova Toplantı Belgesi

“Avrupa’da Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’na katılan devletlerin temsilcileri, (…) AGİK’in izlenmesi çerçevesinde yapılan Viyana Toplantısı Kapanış Belgesi’nde yer alan AGİK’in insancıl boyutu konusundaki Konferansa ilişkin kurallar gereğince 10 Eylül-4 Ekim 1991 tarihleri arasında Moskova’da” toplanarak, 3 Ekim 1991 tarihinde belgeyi kabul etmişlerdir.

Anılan belgenin 20/4’üncü maddesine göre, “yargının bağımsızlığını geliştirmek için, katılan devletler, (…) yargıçların ve yasa uygulayıcılarının eğitim ve öğretimi, bunun yanı sıra, bağımsızlıklarına saygının ve kamusal yargı hizmetinin yansız işlemesinin güçlendirilmesini amaçlayan mevzuatın hazırlanması ve yasalaşması gibi alanlarda, süreklilik temelinde bir işbirliğine” gideceklerdir. 22’nci maddeye göre, “katılan devletler, yasa uygulayıcı personelin yetiştirilmesi sırasında, aşırı güç kullanma yasağı konusunda eğitilerek bilgilendirilmesini ve eğitimlerinde ilgili uluslararası ve iç hukuk davranış kurallarına yer verilmesini sağlamak üzere uygun önlemleri” alacaklardır. 42/3’üncü maddeye göre ise, “katılan devletler, eğitim programlarından sorumlu olan yetkili makamları tüm düzeydeki öğrenciler, özellikle hukuk (…) okullarındaki öğrenciler için insan haklarına ilişkin etkili program ve kurslar planlamaya (düzenlemeye) özendirecektir”[18]

3.3. AGİK/AGİT’in 1994 Budapeşte Belgesi

Yeni Bir Çağda Bir Resmi Ortaklığa Doğru

6 Aralık 1994 tarihinde kabul edilen Budapeşte Doruğu Bildirgesinin 20’nci maddesine göre “katılan devletler (…) işkence eylemlerine son vermek için, yasaların uygulanmasına ilişkin hizmetler ile güvenlik hizmetleri görevlilerinin eğitim ve yetiştirilmesiyle ilgili programlara, özel kurallar koymayı da üstlenirler.”[19]

4. Avrupa Birliği belgeleri

Avrupa Birliği çerçevesinde, Katılım Ortaklığı Belgesinde, hem genel olarak kamu görevlileri, hem de yargı personeli için insan hakları eğitimi öngörülmüştür: “Yasaların uygulanmasından sorumlu olan kamu yetkililerine/görevlilerine yönelik yoğun insan hakları eğitimi, öteki ülkeler ve uluslararası kuruluşlar ile işbirliği yapılarak gerçekleştirilecektir.” “Yargının işleyiş ve etkinliğini geliştirmek amacıyla, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının, özellikle Avrupa Birliği mevzuatı konusunda eğitimlerinin güçlendirilmesi öngörülmüştür. Bu eğitimin, insan haklarını da içermesi gerektiği açıkça belirtilmiştir.” [20]

AB müktesebatını üstlenmek için hem Katılım Ortaklığı Belgesinde belirtilmiş, hem de ülkemizce belirlenmiş olan öncelikli alanlarda kullanılacak mali ve beşeri kaynakları, gerçekleştirilecek kurumsal ve yönetsel reformları, AB müktesebatına uyum bağlamında çıkarılacak yasa ve yönetmelikleri ve bunlara ilişkin takvimi gösteren 2001 tarihli “AB Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı”, 2003 yılında gözden geçirilmiş ve program, “Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı’nın Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Karar” (2003/5930 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı) ile birlikte 24 Temmuz 2003 tarih ve 25178 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.[21]

Ulusal programın siyasal ölçütler kısmında; hükümetin, ifade özgürlüğünün geliştirilmesine ve sürdürülmesine öncelik ve önem verdiği belirtilerek, sivil toplumun güçlenmesi ve demokratik yaşama katılımının desteklenmesine devam edileceği vurgulanmaktadır. Bu çerçevede, ilgili mevzuatın Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine uygunluk açısından gözden geçirilmesinin sürdürüleceği; işkence ve kötü muamele olaylarının önleneceği ve bu konuda sıfır hoşgörü gösterileceği, bu amaçla yürürlüğe konulan yasal ve yönetsel önlemlerin titizlikle uygulanacağı; kamu görevlilerinin insan hakları eğitimlerinin yoğunlaştırılacağı ve yaygınlaştırılacağı; demokratikleşme sürecinin temelini oluşturan yargı reformuna ağırlık verileceği; ceza ve tutukevlerinin koşullarına ilişkin önlemlerin etkili bir şekilde uygulanmasının sağlanacağı ifade edilmektedir.

Yasa uygulayıcılarının insan hakları eğitiminin yoğunlaştırılacağı ve yaygınlaştırılacağı; yargı mensupları ve kolluk kuvvetleri başta olmak üzere, kamu görevlilerinin insan hakları konusunda sürmekte olan eğitim programlarının yaygınlaştırılacağı ve özellikle AİHS ve AİHM içtihadı ile AB hukuku alanlarındaki eğitim programlarının Avrupa Konseyi ve Avrupa Birliği ile işbirliği içinde geliştirileceği vurgulanmaktadır.

Devletin temel niteliklerinin başında gelen hukuk devleti ilkesinin evrensel hukuk değerlerini benimsemiş çağdaş toplumlardaki anlayışla ülkemizde de yerleştirilmesinin, adalet hizmetlerinin modern toplumun gereklerine uygun şekilde etkili hale getirilmesinin hükümetin bu alandaki en önemli hedefi olduğu, bu bağlamda gerçekleştirilecek yargı reformunun demokratikleşme sürecinin temelini oluşturduğu belirtilmekte; bu alanda öncelikli olarak, uygulamada yeknesaklığın sağlanması amacıyla, insan hakları, AİHS ve AİHM içtihadı konusunda yürütülen eğitim programlarının, yüksek mahkeme üyeleri dahil, tüm yargı mensuplarını kapsayacak şekilde yaygınlaştırılarak sürdürüleceği vurgulanmaktadır. [22]

AB Komisyonu tarafından, her yıl Konsey’in karar almasına temel teşkil eden ve aday ülkelerin tam üyelik yolunda gösterdiği ilerlemeleri içeren İlerleme Raporları yayımlanmaktadır. İlki 1998 yılında yayımlanan Türkiye’ye yönelik İlerleme Raporları’nda, esas olarak daha önce yayınlanan Katılım Ortaklığı Belgesi ile Ulusal Programda yer alan konularda kaydedilen ilerlemeler dile getirilmekte ve ilerlemelerin değerlendirilmesinde AB Komisyonu yetkilileri ile yılda bir kez yapılan alt komite toplantılarının sonuçları temel teşkil etmektedir.[23]

İlerleme Raporları, üç Kopenhag Kriteri’ni kapsayan üç temel bölümden oluşmaktadır: siyasi kriterler, ekonomik kriterler ve üyelik yükümlülüklerini üstlenebilme yeteneği.[24]

1998 yılı İlerleme Raporunda, Türkiye’de yargının işleyişini düzeltmek ve yargının bağımsızlığını güçlendirmek amacıyla mevzuatın değiştirilmesine yönelik olarak hükümetçe bazı teklifler sunulduğu ve bunların hâlâ Meclis komisyonlarında beklediği belirtilmektedir.[25]

1999 yılı İlerleme Raporunda, hükümetin, yargıçlar ve Cumhuriyet savcıları için var olan eğitim programlarını geliştirme niyetini açıkladığı kaydedilerek; insan hakları alanında bilinç yükseltmeyi ve eğitimi geliştirmeyi amaçlayan bu girişimlerin çok önemli olduğu vurgulanmaktadır.

2000 yılı İlerleme Raporunda, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının eğitimiyle ilgili olarak, 1999 yılından bu yana, yargının etkinliği, alternatif hapis düzenlemeleri, insan hakları konuları ve genel olarak AT hukuku gibi konuları kapsayan çeşitli program ve etkinliklerin başlatıldığı, örneğin, AT hukuku konusunda, Yunanistan-Türkiye işbirliği çerçevesinde, Ekim 2000’de 150 kişi için 2 gün süren bir eğitim programının düzenlendiği belirtilmekte; Avrupa Konseyi ile yakın işbirliğinin yararlı olacağı insan hakları alanı başta olmak üzere, yargıçlar, Cumhuriyet savcıları ve diğer personel için eğitimin güçlendirilmesine yönelik ilave çabaların gerekli olduğu vurgulanmakta ve sanıkların işkence savında bulundukları davalarda nasıl hareket edilmesi gerektiği konusunda yargıçlar ve Cumhuriyet savcılarını eğitmenin özellikle önemli olduğu dile getirilmektedir.[26]

2001 yılı İlerleme Raporunda, güvenlik görevlilerini ve adalet personelini insan haklarıyla ilgili konularda bilinçlendirmek için bazı girişimlerin başlatıldığı, fakat bunların pratik etkisini değerlendirmek için henüz çok erken olduğu vurgulanmaktadır.

2002 yılı İlerleme Raporunda, adil yargılama, örgütlü suçlarla mücadele ve yeni Medeni Kanun gibi konularda eğitim programları devam ettiği, özellikle işkencenin önlenmesi ve ifade özgürlüğü konularında bölgesel seminerlerin düzenlendiği, iki bin yargıç ve Cumhuriyet savcısına adli tıp konusunda eğitim verildiği; adli yargı mensuplarına yönelik olarak, AİHM kararlarını konu alan ve Avrupa Komisyonu ve Avrupa Konseyi tarafından ortak düzenlenen bir eğitim programının, 2002 sonbaharında başlayacağı, Adalet Bakanlığının, yargıç ve Cumhuriyet savcılarına yönelik olarak, Ankara’da başlayacak ve diğer illerde de devam edecek seminerler planlandığı belirtilmektedir.[27]

2003 yılı İlerleme Raporunda, resmi rakamlara atfen, 2002 ve 2003 yıllarında, Kasım 2001’de kabul edilen Türk Medeni Kanununun uygulanması konusunda 1.132, yasaların AB hukukuyla uyumlulaştırılması konusunda 731, insan hakları alanında 4.594, adli tıp uygulamaları alanında 350, cezai konular ve insan hakları alanında 519 yargıç ve Cumhuriyet savcısının eğitildiği; ayrıca uluslararası mülteci hukuku gibi başka uzmanlık konularında çok sayıda daha küçük eğitim faaliyetleri gerçekleştirildiği; yargıç ve Cumhuriyet savcılarını, ayrıca noterler gibi başka adli görevlileri eğitmek için bir Adalet Akademisi kurulduğu; Ekim 2002’den sonra, yaklaşık 1.100 yargıç ve Cumhuriyet savcısının katılımıyla, değişik şehirlerde, “reform paketleri”nin uygulanması üzerine altı eğitim oturumunun düzenlendiği; Adalet Bakanlığı’nın, AİHM içtihatlarının Türkçe çevirisini içeren bir kılavuz kitap hazırlayıp yargıç ve Cumhuriyet savcılarına dağıttığı ve ayrıca, Adalet Bakanlığı’nın resmi internet sitesinde, AİHM’nin bütün kararlarının yayımlandığı ifade edilmektedir.

2004 yılı İlerleme Raporunda, yüksek güvenliğin olduğu cezaevlerinde izolasyon ciddi bir sorun olmaya devam etmekle birlikte, cezaevi sisteminde iyileşmenin sürdüğü; infaz yargıçlarının eğitiminin halen yetersiz olduğu; İçişleri Bakanlığı, Adalet Bakanlığı, jandarma ve emniyet örgütündeki ilgili personele yönelik olarak insan hakları konusunda bir dizi eğitim programının gerçekleştirildiği; Adalet Akademisinin kurulduğu ve yargıçlar ile Cumhuriyet savcılarına yönelik uluslararası hukuk ve insan hakları konusundaki eğitimin yoğunlaştırıldığı; 2003-2004 döneminde, tüm yargıçlar ve Cumhuriyet savcılarının Avrupa Komisyonu-Avrupa Konseyi ortak girişimi kapsamında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin içtihat hukuku konusunda eğitim aldıkları belirtilmektedir.[28]

İKİNCİ BÖLÜM

Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının insan hakları eğitimi

Bu bölümde, yargıç ve Cumhuriyet savcılarına adaylık döneminde verilen insan hakları eğitimi, asil olarak mesleğe atandıktan sonra verilen eğitimle birlikte hizmet içi eğitim kapsamında ele alınmaktadır.

1. Adaylık dönemi eğitimi

1.1. Adalet Bakanlığına verilen görevler

2992 sayılı ve 29.03.1984 tarihli, Adalet Bakanlığı’nın Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkındaki Yasa, Adalet Bakanlığının örgütlenme yapısını ve görevlerini düzenlemektedir. Anılan yasanın 20’nci maddesinde, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığının görevleri sayılmıştır. Buna göre, Eğitim Dairesi Başkanlığına,

a. Bakanlık merkez ve taşra teşkilatının eğitim planını hazırlamak, yayımlamak ve uygulanmasını takip etmek,

b. Bakanlık teşkilatı ile ilgili hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim programlarını düzenlemek ve uygulamak,

görevleri verilmiştir.

Yasa metninde, hizmet öncesi ve hizmet içi eğitim programlarını düzenlemek ve uygulamak görevleri, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı’na verilmişse de, yazından farklı olarak, uygulamada, hizmet öncesi eğitimden adaylık dönemi anlaşılmaktadır.

1.2. Türk Adalet Akademisine verilen görevler

23.07.2003 tarihli ve 4954 sayılı Türk Adalet Akademisi Kanununun 5’inci maddesinde, Akademinin görevleri sayılmıştır.

Anılan maddeye göre, Akademi,

Adli, idari ve askeri yargı hâkim ve savcıların... meslek öncesi ve meslek içi eğitimi ve gelişmesi için kurslar açmak; belli alanlarda uzmanlık programları, seminer, sempozyum, konferans ve benzeri etkinlikler düzenlemek; sertifika ile değerlendirilecek eğitim ve öğretim programlarını uygulamak; hukuk ve adalet alanında ilgili kurum, kuruluş ve kurulların hazırlayacakları eğitim planlarının ve araştırma projelerinin yapılmasına ve yürütülmesine yardımcı olmak,

görevlerini yerine getirecektir. [29]

Akademi; adli, yönetsel ve askeri yargı yargıç ve Cumhuriyet savcılarının, meslek öncesinde ve meslek içinde yetişmeleri için Adalet Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ile işbirliği yaparak, kalkınma planlarında belirtilen genel esaslara uygun olarak, kısa ve uzun vadeli eğitim ve öğretim planları hazırlar (md. 26).

Yasanın 28’inci maddesinde, adli ve yönetsel yargıda yargıç ve Cumhuriyet savcısı adaylığına atananların meslek öncesi eğitim süresi iki yıl olarak saptanmıştır. Bu süre, hazırlık eğitimi, staj dönemi ve son eğitim dönemi olmak üzere üç dönemi kapsar. Staj döneminin son altı ayında adaylar, yabancı dil eğitimi için yurt dışına gönderilebilirler. Bu dönemlerin süreleri, hazırlık eğitimi ve son eğitim döneminde adaylara öğretilecek konular, stajın yaptırılacağı yerler ve bunların süreleri, yabancı dil eğitimi için yurt dışına gönderilme yöntem ve esasları ile Yargıtay ve Danıştayda yapılma şekli ve eğitimden sayılmayan sürelerin ne suretle tamamlatılacağına dair konular yönetmelikle düzenlenecektir.

Yasa metnindeki “meslek öncesi eğitim”, adaylık döneminde verilen eğitim olarak hayata geçirilmektedir. Ayrıca, yasada, Akademiye meslek içi eğitim görevi de verilmişse de, meslek içi eğitim etkinliklerinin daha çok, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı tarafından yürütüldüğü görülmektedir.

1.3. Yönetmelikle verilen görevler

Adlî Yargı Hâkim ve Savcı Adayları İle İdari Yargı Hâkim Adaylarının Meslek Öncesi Hazırlık ve Son Eğitimlerinin Yaptırılmasına Dair Yönetmeliğin yasal dayanağı, 4954 sayılı Türkiye Adalet Akademisi Kanununun 28’inci maddesidir.

Yönetmeliğin amacı 1’inci maddede, “adlî yargıda hâkim ve savcı adaylığına ve idari yargıda hakim adaylığına atananların meslek öncesi hazırlık ve son eğitimlerinin yaptırılmasına ilişkin yöntem ve esasları belirlemek” olarak ortaya konulmuştur.[30]

Yönetmelik, adlî yargıda yargıç ve Cumhuriyet savcısı adaylığına ve yönetsel yargı yargıç adaylığına atananların meslek öncesi hazırlık ve son eğitim dönemlerinde öğretilecek konuları, eğitim sürelerini, eğitimin yapılacağı yer ve eğitimin yapılmasına ilişkin esasları kapsamaktadır (md. 2).

Yönetmeliğin 7 ve 8’inci maddelerinde, yönetsel yargı yargıç adaylarına ve adlî yargı yargıç ve Cumhuriyet savcısı adaylarına hazırlık eğitimi döneminde; insan hakları ve kamu özgürlükleri uygulamaları konularında ders, seminer, sempozyum, konferans ve benzeri etkinlikler yoluyla eğitim verileceği öngörülmektedir.[31]

Türkiye Adalet Akademisi Kanunu uyarınca, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının hizmet içi eğitimlerinin yürütülmesi görevi de Akademinin görevleri arasındayken, anılan yasaya dayanılarak çıkarılan yönetmelikle, sadece adaylık dönemi eğitimi belirlenmiştir.

2. Mesleğe atandıktan sonra verilen eğitim

2.1. Anayasal düzenleme

1982 Anayasasının 138’inci maddesinin ilk fıkrasına göre, yargıçlar; görevlerini yerine getirirken, Anayasaya, yasaya ve hukuka uygun olarak karar vereceklerdir. Anayasanın bu hükmünden de çıkarılabileceği gibi, yargıç önüne gelen uyuşmazlığın çözümünde sadece Anayasa veya ilgili yasa hükümlerinden yararlanmayacak, yazılı normlar şeklinde belirmese bile hukukun evrensel ilkelerini de esas alacaktır. Durum bu olunca; Anayasanın 138’inci maddesi, 90’ıncı maddesinin son fıkrası ile birlikte değerlendirildiğinde, yargıcın görevini yaparken yöntemine göre yürürlüğe konmuş uluslararası antlaşmaları da uygulayacağı ve hatta bir yasa hükmü ile temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşma arasında uyuşmazlık çıktığında uluslararası antlaşma hükmünü esas alacağı açıktır. Bu durumda, ulusal yargıcın kullanacağı hukuksal araçlar arasında Uluslararası İnsan Hakları Hukukunu saymak doğaldır. Böylece, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerinin kapsamları belirlenirken nasıl ulusal hukuk konuları kapsam içerisine alınıyorsa, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının görevlerini yerine getirirken kullanacakları Uluslararası İnsan Hakları Hukuku konuları da bu eğitim etkinlikleri içerisinde yer almalıdır.

Anayasasının 140’inci maddesinin 3’üncü fıkrasına göre, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının meslek içi eğitimleri ve diğer özlük işleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve yargıç güvencesi ilkelerine göre yasayla düzenlenecektir. Anayasanın bu hükmünde, “mahkemelerin bağımsızlığı ve yargıç güvencesi” ilkelerinden söz edildiğine göre, meslek içi eğitimle, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının mesleğe asil olarak atandıktan sonraki eğitimlerinin ilkelerinin kast edildiği anlaşılmaktadır. Zira yargıç adayları yargıç güvencesine sahip değillerdir. Böylece Anayasadaki “hizmet içi eğitim” teriminin, doktrinden farklı olduğu görülmektedir.

2.2. Hakimler ve Savcılar Kanunundaki düzenleme

2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanununun 1’inci maddesinde, yasanın amacı; “...adli ve yönetsel yargı yargıç ve Cumhuriyet savcılarının ...meslek içi eğitimlerini ...düzenlemek” olarak tanımlanmıştır.

Yasanın 119’uncu maddesinde, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının meslek içi eğitimlerinin; kurs, seminer, sempozyum ve konferanslar şeklinde olmak üzere, Adalet Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte gösterilecek esaslara göre yapılacağı öngörülmektedir

Hakimler ve Savcılar Kanunundaki düzenleme de, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının mesleğe asil olarak atanmalarının ardından verilecek eğitime ilişkindir. Bu yasada da, adaylık dönemi eğitimi içerilmemiştir.

2.3. Adalet Bakanlığına verilen görevler

Adalet Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun ile, Adalet Bakanlığının örgütlenme yapısı ve görevleri belirlenerek, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığına, Adalet Bakanlığı örgütü ile ilgili hizmet öncesi eğitim programlarını düzenleme ve uygulama görevi yanında, hizmet içi eğitim programları düzenleme ve uygulama görevi de verilmiştir.

Adalet Bakanlığına; hem adaylık döneminde ve hem de mesleğe asil olarak atandıktan sonra, yargıç ve Cumhuriyet savcılarına verilecek eğitimi düzenlemek görevi verilmektedir. Yazındaki tanımdan farklı olarak, uygulamada, hizmet öncesi eğitim, adaylık öncesi dönemi içermemektedir.

2.4. Türk Adalet Akademisine verilen görevler

Türk Adalet Akademisi Kanununun 5’inci maddesinde, Akademinin görevlerinden bir kısmı; adli, yönetsel ve askeri yargı yargıç ve Cumhuriyet savcılarının meslek öncesi ve meslek içi eğitimi ve gelişmesi için kurslar açmak olarak belirlenmiştir.[32]

Yasada, Akademiye meslek içi eğitim görevi de verilmiş olmakla birlikte, uygulamada, Türkiye Adalet Akademisi, daha çok, adaylık dönemi eğitimi vermektedir.

Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının mesleğe asil olarak atandıktan sonraki meslek içi eğitimleri, esas olarak, Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı tarafından yürütülmektedir. Bu konuda, Türkiye Adalet Akademisi de görevli olmasına rağmen, Akademi, şimdilik sadece adaylık döneminde insan hakları eğitimi vermektedir. Eğitim Dairesi Başkanlığının insan hakları eğitimi etkinlikleri genellikle yurt içinde gerçekleştirilmesine rağmen, etkinliklerin bir kısmı da yargıç ve Cumhuriyet savcılarını yurt dışına göndermek şeklinde gerçekleşmektedir.

Sonuç

Yargıç ve Cumhuriyet savcılarının insan hakları konusundaki eğitimine dayanak alınabilecek uluslararası belgeler incelendiğinde, bu belgelerden sadece birinin sözleşme olduğu, diğerlerinin ise bildirgeler, ilkeler ve tavsiye kararları şeklinde düzenlendiği görülmektedir. Ancak bu durum, anılan belgelerin önem ve değerini azaltmamaktadır. Anayasanın 138’inci maddesi gereği, yargıç, görevini yerine getirirken anayasa ve yasa hükümleri yanında hukuku da dikkate alacaktır. Aynı şekilde, yöntemine göre onaylanmış temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalar, kendileriyle çatışan yasa kurallarına rağmen uygulanacaktır. (Anayasa md. 90/son) Bu anayasal kurallar doğrultusunda, yargıç ve Cumhuriyet savcılarının, iç hukukumuzla bütünleştirilmiş uluslararası insan hakları hukuku kurallarını da uygulayacakları dikkate alınınca, bu belgelerin önemi daha da belirginleşmektedir.

Ancak uygulamada, Türkiye’nin onayladığı insan haklarına ilişkin bütün uluslararası antlaşmaların, eğitim programlarına yansıtılamadığı görülmektedir. İnsan hakları eğitiminin kapsamının, çoğunlukla, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi hükümleri ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararları ile sınırlı olduğu gözlenmektedir. Türkiye’nin taraf olduğu insan hakları içerikli sözleşmelerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinden ibaret olmadığı dikkate alındığında, insan hakları eğitimi konusunda, bu yönüyle de eksiklikler olduğu açıktır.

K A Y N A K Ç A

Kitaplar - Makaleler

Gülmez, Mesut, (1994), “İnsan Hakları ve Demokrasi Eğitimi”, Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları, Ankara.

____________, (2001), “İnsan Hakları ve Demokrasi Eğitimi - Egemenlik İnsanındır”, Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları, Ankara.

____________, (2004), “Birleşmiş Milletler Sisteminde İnsan Haklarının Korunması”, Türkiye Barolar Birliği Yayınları, Ankara.

____________, (2004), “Anayasa Değişikliği Sonrasında İnsan Hakları Sözleşmelerinin İç Hukuktaki Yeri ve Değeri”, Türkiye Barolar Birliği Dergisi, S. 54, s. 147-161.

Nursal Necati, (2002), “Uluslararası Cezaevi Standart Kuralları ve İlgili Sözleşmeler”, Adalet Bakanlığı Yayın İşleri Dairesi Başkanlığı Yayınları, Ankara.

Özden Yekta Güngör, Serim H. Bülent, (1997), “İnsan Haklarına ve Temel Özgürlüklerine İlişkin Uluslararası Sözleşmeler ve Bu Sözleşmelere Yer Veren Anayasa Mahkemesi Kararları”, Anayasa Mahkemesi Yayınları, Ankara.

Elektronik ortamdan yapılan aktarmalar

Adlî Yargı Hâkim Ve Savcı Adayları İle İdari Yargı Hakim Adaylarının Meslek Öncesi Hazırlık Ve Son Eğitimlerinin Yaptırılmasına Dair Yönetmelik

http://www.taa.gov.tr/yonetmelikler/meslekoncesisonegyap.htm (29.12.2004)

Adalet Bakanlığı Eğitim Dairesi Başkanlığı,

http://www.edb.adalet.gov.tr/faalinsan.htm (24.10.2004)

Avrupa Birliği Genel Sekreterliği,

http://www.abgs.gov.tr/up2003/up_files/doc/II-siyasi_kriterler.doc (26.01.2005)

Avrupa Birliği İletişim Projesi,

http://www.abinfoturk.net/news/news.asp?lang=0&mnID=15&ord=54&item=19019&subOrd=3 (26.01.2005)

Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği,

http://www.deltur.cec.eu.int/g-duzenlirapor-2001-ozet.html (26.01.2005)

Avrupa Konseyi,

http://www.coe.int/T/f/commissaire_d.h/unit%E9_de_communication/Commissaire/Mandat/Resolution(1999)50_T.asp ( 26.01.2005)

Telekomünikasyon Kurumu,

http://www.tk.gov.tr/Uluslararasi_iliskiler/AB_iliskiler/AB_Iliskiler.htm (26.01.2005)

Türkiye Adalet Akademisi

http://www.taa.gov.tr/yonetmelikler/meslekoncesisonegyap.htm (29.12.2004)

MEVZUAT METİNLERİ.

Adalet Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun, RG: 07.04.1984, 18365.

Hâkimler ve Savcılar Kanunu, RG: 26.02.1983, 17971.

[1] Gülmez, 2004 a, 160.

[2] Gülmez, 2004a, 154 .

[3] Gülmez, 2001, 340.

[4] Gülmez, 2004, 275, 276.

[5] Özden ve Serim, 1997, 44.

[6] Gülmez, 2004, 278.

[7] Gülmez, 1994, 196.

[8] Gülmez, 2001, 104, 105.

[9] Nursal, 2002, 354

[10] Gülmez, 2001, 346.

[11] Gülmez, 2001, 349.

[12] www.coe.int, 2004

[13] Gülmez, 1994, 197, 198.

[14] Gülmez, 2001, 117, 118.

[15] Nursal, 2002, 87, 88.

[16] Gülmez, 2001, 415, 416.

[17] Gülmez, 2001, 438, 439.

[18] Gülmez, 2001, 441, 442.

[19] Gülmez, 2001, 443.

[20] Gülmez, 2001, 122.

[21] www.tk.gov.tr, 2005.

[22] www.abgs.gov.tr, 2005.

[23] www.tk.gov.tr, 2005.

[24] www.abinfoturk.net

[25] www.deltur.cec.eu.int

[26] www.meb.gov.tr

[27] www.deltur.cec.eu.int

[28] www.abinfoturk.net

AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİNİN ONBİRİNCİ MADDESİNDE DÜZENLENEN DERNEK KURMA VE TOPLANTI ÖZGÜRLÜĞÜNE

2006-10-20T01:25:00.000-07:00

AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİNİN

ONBİRİNCİ MADDESİNDE DÜZENLENEN

DERNEK KURMA VE TOPLANTI ÖZGÜRLÜĞÜNE

GENEL BİR BAKIŞ

Hüsamettin BİNİCİ

Şarkikaraağaç Cumhuriyet Savcısı

Giriş

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, düşünce özgürlüğü gibi özgürlükçü demokratik düzenin temeli sayılmaktadır. Ancak diğer temel hak ve özgürlükler gibi, toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne de uzun süren toplumsal mücadeleler sonucu ulaşılmış, söz konusu özgürlük önce ulusal anayasa ve yasalarda akabinde uluslararası bildirge ve sözleşmelerde yer alarak ulusal ve uluslararası güvencelere kavuşmuştur.

Gerçekten çalışan kesimlerin 19. yüzyılın ikinci yarısında şiddetlenen mücadelelerinde, özellikle siyasi haklar ile iktisadi talepler ön plana çıkıyordu. Bu hakların başlıcaları, seçme ve seçilme, siyasal örgütlenme, çalışma olanaklarının düzeltilmesi, iş imkanlarının yaratılması, toplumsal güvenliğin sağlanması, sendika ve grev hakkının tanınmasıydı. Dolayısıyla söz konusu bu hakların kazanılmasında kitlelerin siyasal ve toplumsal mücadelesinin önemli bir yere sahip olduğu yadsınamaz bir gerçektir. Bu mücadeleler boyunca toplanma ve dernek özgürlüğü işçiler tarafından ileri sürülmüş ve geniş yığınlara mal edilmiştir. Sendikacılık hareketi de bu çerçevede, işçi yığınlarının haklarını topluca korumak amacıyla örgütlenmeye başlamaları ile doğmuş ve zaman içerisinde gelişmiştir. Keza gerek dernek şeklinde örgütlenme gerekse işçi sınıfının örgütlenmeye başlaması siyasal partilerin başlıca temelini oluşturmuştur.[1]

Bu şekilde gelişen toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, 20. yüzyılın başında anayasalarda yer almaya başlamakla beraber, 2. Dünya Savaşı sonrasında Batı anayasalarında belirgin bir hal almıştır. Söz konusu özgürlük 2. Dünya Savaşından sonra insan haklarının uluslararası güvencelere kavuşturulması çabaları çerçevesinde 10 Aralık 1948 tarihinde benimsenen BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin 20’nci maddesinde; “Her şahıs saldırısız toplanma ve dernek kurma ve derneğe katılma serbestisine maliktir. Hiç kimse bir derneğe mensup olmaya zorlanamaz” şeklinde ifade edilmiştir. Bildirgenin bu maddesinde sendikadan bahsedilmediği halde, 1966 tarihli Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin 21’inci maddesinde toplantı, 22’nci maddesinde ise sendika kurma özgürlüğü düzenlenmiştir.

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, AİHS’nin 11’inci maddesinde “Dernek kurma ve toplantı özgürlüğü” başlığı altında düzenlenmiştir. Madde metninde sendikalardan bahsedildiği halde, siyasal partilerden söz edilmemiştir. Ancak hemen belirtelim ki, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi birçok kararında dile getirildiği gibi, Sözleşmeyi yaşayan dinamik bir belge olarak kabul ettiği için, 11’inci maddede yer almadığı halde siyasal partileri siyasal dernekler gibi değerlendirerek 11’inci madde kapsamında korumaktadır. Zira Sözleşme kabul edildiği yıllarda henüz çoğu ülkede siyasal partiler anayasalarda yer almamaktaydı. Nitekim bizde de siyasal partiler ilk kez 1961 Anayasası ile düzenlenmiştir.

Sözleşmenin 11’inci maddesinde düzenlenen özgürlüğün kapsamı ve söz konusu özgürlüğe meşru müdahalenin şartlarına geçmeden önce bu özgürlüklerin iç hukukumuzdaki düzenlenişine kısaca bakmakta yarar görmekteyiz.

I. 1982 Anayasasına göre dernek kurma ve toplantı özgürlüğü

AİHS’nin 11’inci maddesinde güvence altına alınan toplanma ve örgütlenme özgürlüğü 1982 Anayasasının birkaç maddesinde ayrı ayrı düzenlenmiştir. Anayasanın 33’üncü maddesi dernek kurma özgürlüğünü, 34’üncü maddesi toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını hüküm altına almıştır. 11’inci madde çerçevesinde korunan sendika kurma ve sendikaya üye olma özgürlüğü, Anayasanın 51’inci maddesinde sendika kurma hakkı adı altında, keza AİHM içtihatlarına göre 11’inci madde kapsamında korunan siyasi parti kurma ve partiye üye olma özgürlüğü de Anayasamızın 68 ve 69’uncu maddelerinde güvenceye bağlanmıştır.

Anayasanın belirtilen maddelerinde düzenlenen klasik toplu özgürlüklerin çerçevesi daha sonra Milli Güvenlik Konseyi’nin 1983 yılında çıkarttığı yasalar tarafından belirlenmiştir. Bunlar 04.10.1983 tarih ve 2908 sayılı Dernekler Kanunu, 06.10.1983 tarih ve 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu, 05.05.1983 tarih ve 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ve 22.04.1983 tarih ve 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunudur.

1982 Anayasasının dernek kurma hürriyeti başlıklı 33’üncü maddesi, 13’üncü maddedeki genel sınırlama nedenleri dışında, dernek özgürlüğüne birtakım özel sınırlama nedenleri koymakta, ayrıca “dayanışma yasakları”[2] adı verilen kayıtlamalarla bu özgürlüğe gereğinden fazla müdahale imkanı tanımaktaydı. Ancak 1995 yılında 4121 sayılı Kanun ile yapılan Anayasa değişikliği sırasında, derneklerin diğer örgütlerle işbirliğini yasaklayan 33’üncü madde hükmü kaldırılmış, 2001 yılında 4709 sayılı Kanun ile yapılan Anayasa değişikliği ile de 33’üncü madde, AİHS’nin 11’inci maddesine paralel hale getirilmeye çalışılmıştır.

Anayasanın, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı başlığını taşıyan 34’üncü maddesi, ilk şekliyle bu hakkın kullanılması önünde ciddi bir engel oluşturmaktaydı. Söz konusu hak, Anayasanın 13’üncü maddesindeki genel sınırlamalara tabi olduğu gibi 34’üncü maddedeki özel sınırlama ve kayıtlamalar doğrultusunda kullanılabilmekteydi. 4709 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikten sonra, Anayasanın genel sınırlama nedenleri öngören 13’üncü maddesi, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması konusunda güvence maddesi haline getirilmiş, 34’üncü maddedeki engelleyici hükümler özgürlükçü yönde ayıklanmıştır. Bu bağlamda şehir düzeninin bozulmasını önlemek amacıyla yetkili idari makama tanınan, gösteri yürüyüşünün yapılacağı yer ve güzergahı tespit etme olanağı kaldırılmış, idari makamlara tanınan toplantı ve gösteri yürüyüşünü erteleme ve yasaklama yetkisine de son verilmiştir (Mad. 34/IV). Öte yandan dayanışma yasağına ilişkin son fıkra hükmü de Anayasadan çıkartılmıştır.

Anayasadaki bu değişikliklere paralel olarak 2908 sayılı Dernekler Kanunu ile 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununda da bazı değişiklikler yapılmıştır. 4748 ve 4771 sayılı Kanunlar ile 2908 sayılı Dernekler Kanununda önemli değişiklikler yapılmıştır. Ancak, 04.11.2004 tarih ve 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile 2908 sayılı Kanun yürürlükten kaldırılmış, dernek kurma hakkı, derneklerin kuruluş usul ve esasları yeniden düzenlenmiştir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile derneklere yurt dışında faaliyette bulunma, şube açma imkanı tanınmış, keza yurt dışındaki derneklerin Türkiye’de faaliyette bulunma ve şube açmalarına da olanak sağlanmıştır. Öte yandan tüzel kişilerin de dernek kurabilecekleri, derneğe üye olabilecekleri kabul edilmiş; derneklerin federasyon ve konfederasyon şeklinde örgütlenebilmelerine izin verilmiştir. Aynı kanun ile 4721 sayılı Türk Medeni Kanununun derneklere ilişkin hükümleri de, yeni Dernekler Kanununa uyumlu hale getirilmiştir.

2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununa ilişkin olarak da 4748 sayılı Kanun ile bazı değişiklikler yapılmıştır. Bu bağlamda, adı geçen kanunun düzenleme kurulu başlıklı 9’uncu maddesi, toplantı yasaklanması veya ertelenmesi başlıklı 17’nci maddesiyle il veya ilçelerde bütün toplantıların yasaklanması başlıklı 19’uncu maddesi değiştirilmiş; amaç dışı toplantı ve gösteri yürüyüşü başlıklı 21’inci maddesi isabetli olarak yürürlükten kaldırılmıştır. Keza bildirim verilmesi başlıklı 10’uncu maddesi de 4771 sayılı Kanun ile değiştirilmiştir. Ancak yapılan bu değişikliklerin, AİHS’nin gereklerini karşılamaya yeterli olmadığı gibi, 4709 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikten sonra Anayasanın 34’üncü maddesinin gereklerini de karşılamadığını gören yasa koyucu 4963 sayılı Kanun ile 2911 sayılı Yasada değişiklik yapma gereği duymuştur. 4963 sayılı Kanun ile birden fazla toplantıları erteleme başlıklı 15’inci maddedeki “otuz gün” ibaresi “on gün” olarak değiştirilmiş; aynı şekilde 16’ncı maddedeki “otuz gün” ibaresi de “on gün” olarak düzeltilmiştir. Keza 17’nci maddedeki yasaklama veya erteleme, bir ayı aşmamak üzere erteleme veya suç işleneceğine dair açık ve yakın tehlike mevcut olması halinde yasaklama şeklinde değiştirilmiş; 18’inci maddedeki ibare de buna paralel hale getirilmiştir. Aynı kanun ile 2911 sayılı Kanunun 19’uncu maddesindeki erteleme süresine ilişkin “üç ay” ibaresi “bir ay”a çevrilmiş; yasaklama için açık ve yakın tehlike kavramları maddeye eklenmiştir.

1982 Anayasasının, sendikal özgürlük önünde büyük engel oluşturan 52’nci maddesi 23.07.1995 tarih ve 4121 sayılı Kanun ile yapılan Anayasa değişiklikleri çerçevesinde yürürlükten kaldırılmış; 4709 sayılı Kanun ile Anayasanın 13’üncü maddesi genel sınırlama maddesi olmaktan çıkartıldığı için de, 51’inci madde aynı kanun ile yeniden düzenlenmiştir. Yeni düzenlemeye göre; 51’inci maddenin 1’inci fıkrası sendika kurma, sendikaya üye olma ve üyelikten çıkma özgürlüğünü güvenceye bağlamış, 2’nci fıkrası ise bu haklara getirilebilecek özel sınırlama nedenleri ve kanunla sınırlama prensibini düzenlemiştir. Anayasanın 13’üncü maddesindeki genel sınırlama nedenleri ortadan kalktığına göre; sendika kurma hakkına, AİHS’nin 11/2’nci maddesine paralel olarak, sadece, 51/2’de belirtilen özel sebeplerle müdahale haklı olabilecektir.

Anayasanın 51’inci maddesinde düzenlenen sendika kurma ve sendikal faaliyetlerde bulunma hakkına ilişkin olarak 2821 sayılı Sendikalar Kanununda 4101, 4277 ve 4773 sayılı yasalarla kimi iyileştirmeler yapılmış; kamu görevlilerinin sendika kurma hakları yönünden uygulamada doğan tereddütler, 25.06.2001 tarih ve 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu ile giderilmiştir.

AİHS’nin 11’inci maddesinde geçmediği halde, Mahkeme içtihatları doğrultusunda 11’inci madde kapsamında koruma gören siyasi parti kurma ve siyasi partilere üye olma özgürlüğüne ilişkin olarak ise Anayasamızın 68 ve 69’uncu maddelerine kısaca değinmekte yarar vardır.

Anayasanın 68’inci maddesi parti kurma, partilere girme ve partilerden ayrılma özgürlüğünü, 69’uncu madde ise siyasi partilerin uyacakları esasları düzenlemiştir. Ancak gerek 1995 yılında 4121 sayılı Kanun, gerek 2001 yılında 4709 sayılı Kanunla yapılan Anayasa değişiklikleri çerçevesinde bu iki madde de gözden geçirilmiş, iyileştirilmeye çalışılmıştır.

Anayasanın 68’inci maddesinde de ifade edildiği gibi, siyasi partiler, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. Bu özellik, çağdaş demokrasilerde oy verme hakkının kural olarak siyasi partiler sistemi çerçevesinde işliyor olması olgusundan kaynaklanır. Bu durumun doğal sonucu olarak siyasi partilerin önceden izin alınmaksızın kurulabileceği, vatandaşların siyasi parti kurma ve partiye üye olma hakkına sahip olduğu 68’inci maddede hüküm altına alınmıştır. Öte yandan parti üyesi olabilmek için 21 olan yaş sınırı, 4121 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikle 18’e indirilmiştir. 1995 yılında yapılan değişiklikten sonra 68’inci maddenin 4’üncü fıkrası partilerin tüzük ve programları ile eylemlerinin niteliğini belirtmiş, 5’inci fıkra kimlerin partilere üye olamayacağını düzenlemiş, 6’ncı fıkra yüksek öğretim elemanlarına siyasi partilere üye olmanın yolunu açmış, 7’nci fıkra yüksek öğretim öğrencilerinin partilere üye olabilmelerine imkan tanımış ve nihayet son fıkra devlet yardımı ile üye aidatları ve bağışların tabi olduğu esasların kanunla düzenleneceğini belirtmiştir. Keza 4121 sayılı Kanun ile 68’inci maddede yer alan sınıf veya zümre egemenliğini veya herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı veya yerleştirmeyi amaçlayan partilerin kurulamayacağına dair fıkra hükmü ile siyasi partilerin yurt dışında faaliyette bulunma ve kadın veya gençlik kolu gibi yan kuruluşlar kurma yasağına ilişkin fıkra yürürlükten kaldırılmıştır.

Anayasanın 69’uncu maddesi ise siyasi partilerin uyacakları esasları düzenlemektedir. Bu madde hükmü de 4121 sayılı Kanun ile ciddi şekilde değiştirilmiştir. Bir defa 14’üncü maddeye atıf yapan 1’inci fıkrası değiştirilerek, siyasi partilerin faaliyetleri ile parti içi düzenlemeleri ve çalışmalarının demokrasi ilkelerine uygun olacağı belirtilmiş, dayanışma yasakları öngören 2’nci fıkra hükmü kaldırılmış, bunun yerine ticari faaliyet yasağı getirilmiştir.

İkinci olarak, bir siyasi partinin tüzük veya programının 68/4 madde ve fıkrasına aykırı olması nedeniyle kapatılabilmesi için “odak haline geldiğinin” tespit edilmesi gerektiği maddeye eklenmiştir. Ancak odak kavramının belirsizliğinin sıkıntı yaratması üzerine 4709 sayılı Kanun ile 68/6’ncı maddenin sonuna hangi hallerin odak sayılacağı kanunkoyucu tarafından Anayasaya eklenmiştir. Nihayet 4709 sayılı Kanun ile 69’uncu maddeye temelli kapatma yerine söz konusu siyasi partinin Devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verme imkanı eklenmiştir.

Anayasadaki bu değişikliklere karşın 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanununun, siyasi partilerin faaliyet alanını, Anayasada yer alan kayıtlamaları somutlaştırmanın ötesinde bunları aşan sınırlayıcı ve yasaklayıcı hükümlerle ileri derecede daralttığı söylenmektedir.[3] Özellikle 4445, 4748 ve 4778 sayılı kanunlar ile Siyasi Partiler Kanununda önemli değişiklikler yapılmış; ancak buna rağmen söz konusu kanunun Anayasanın 68 ve 69’uncu maddeleri ile AİHS ve AİHM içtihatlarını karşıladığı söylenemez.

Gerek Anayasanın 68 ve 69’uncu maddeleri gerek 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, siyasi partilerin varlığının, ancak Anayasa Mahkemesinin kapatma kararı ile son bulacağını hükme bağlamaktadır. O halde Anayasa Mahkemesi, partilerin başlıca varlık güvencesidir. Ne var ki, Anayasa Mahkemesi, aynı zamanda Avrupa ölçeğinde en çok siyasi parti kapatan yargı organı niteliğini taşımaktadır. Dolayısıyla Anayasa Mahkemesinin parti kapatma kararlarına da değinmekte fayda vardır.

II. Anayasa mahkemesi ve siyasi parti özgürlüğü

1982 Anayasasının siyasi partilere ilişkin hükümleri, bu anayasa döneminde parti kapatma kararlarının artmasına yol açmıştır. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, Anayasa Mahkemesi, siyasi partileri kapatma davalarında bu örgütlerin suç oluşturan eylemlerinden çok “fikri” öğeleri ölçüt alarak karar vermektedir.[4] Nitekim Sosyalist Partinin kapatılması kararında[5] Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak ölçütünü kullanan Mahkeme, adı geçen partinin, faaliyetlerinden çok, programında öne sürülen görüşlerden, yayın ve konuşmalardan hareket etmiştir.

Anayasa Mahkemesi parti kapatma davalarını, devletin bölünmez bütünlüğü ve laik düzen yönünden ele almaktadır. Ancak burada Anayasa Mahkemesi ile AİHM arasında temel bir yaklaşım farkı ortaya çıkmaktadır. AİHM, ulusal bütünlük ile kültürel çoğulculuğun ayrı değerlendirilmesi gerektiğini benimsediği halde, Anayasa Mahkemesi bu iki kavramı blok halinde ele almakta, ulusal bütünlük ve kültürel çoğulculuk arasında bir ayrım yapmamaktadır. Yüksek Mahkemeye göre, Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmeleri hiçbir biçimde “ülke ve ulus bütünlüğünü” bozucu, irtica yanlısı görüşlere olur vermez. Bu görüşlerin kapatma nedeni olabilmesi için şiddet ve terörle açık ve yakın bir bağlantı içinde olması da gerekli değildir. Başka bir anlatımla, Mahkemeden, devletin tekliği, ülkenin bütünlüğü ve ulusun birliğini değiştirmeyi amaçlayan çalışmalara cevaz vermesi beklenmemekle beraber, Mahkeme, bu tür düşüncelerin siyasal tercih ya da düşünce özgürlüğü kapsamında görülmesine de olanak tanımamaktadır.[6] Oysa AİHM, siyasi partilere ilişkin kararlarında Sözleşmenin 11’inci maddesinin yanında, ifade özgürlüğüne ilişkin 10’uncu maddeyi de işletmektedir. 10’uncu madde söz konusu olduğunda, ifade özgürlüğü sadece hoşa giden, geniş kesimlerce benimsenen fikirler için değil, Devleti veya toplumun herhangi bir kesimini inciten, şoke eden yahut rahatsız eden fikirler bakımından da geçerlidir. Bu durumda bir siyasi partinin, devletin resmi görüşü dışında hatta devlet için tehlikeli bir görüş savunması, açıkça şiddeti tahrik edip kullanmadığı sürece sözleşme kapsamında koruma görebilmektedir.

AİHS ve Mahkeme içtihatlarında olduğu gibi, 1982 Anayasası da siyasi partileri, demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları saymaktadır. Demokratik devlet ise, çoğulculuk esasına dayanır. Siyasal çoğulculuğun baş aktörlerinin siyasi partiler olduğundan kuşku duyulmamaktadır. Öyleyse parti kapatma davaları söz konusu olduğunda, siyasi partilerle çoğulcu demokrasi arasındaki bu özgül ilişki göz önünde bulundurulmalı, demokrasinin kendisine zarar vermedikleri sürece, siyasi partilerin farklı siyasal programlar önermesine ve tartışmasına izin verilebilmelidir.

III. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Onbirinci maddesi

Dernek kurma ve toplantı özgürlüğü başlığını taşıyan Sözleşmenin 11’inci maddesi şu şekildedir;

1. Herkes asayişi bozmayan toplantılar yapmak, dernek kurmak, ayrıca çıkarlarını korumak için başkalarıyla birlikte sendikalar kurmak ve sendikalara katılmak haklarına sahiptir.

2. Bu hakların kullanılması, demokratik bir toplumda zorunlu tedbirler niteliğinde olarak, ulusal güvenliğin, kamu emniyetinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amaçlarıyla ve ancak yasayla sınırlanabilir. Bu madde, bu hakların kullanılmasında silahlı kuvvetler, kolluk mensupları veya devletin idare mekanizmasında görevli olanlar hakkında meşru sınırlamalar konmasına engel değildir.

11’inci maddede güvence altına alınan toplantı ve dernek kurma özgürlüğü, düşünceyi açıklama özgürlüğünün öteki tezahür şekillerinden biridir. Bu hak da, düşünceyi açıklama özgürlüğü gibi özgürlükçü demokratik düzenin temeli sayılmaktadır. Bu yönüyle bakıldığında 10’uncu madde ile garanti altına alınan ifade özgürlüğü, toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün amaçlarından biridir. Gerek toplantı, gerek örgütlenme suretiyle bireylerin bir araya gelmesi, demokratik yönetimin zorunlu koşuludur. 1’Nolu Protokolün 3’üncü maddesindeki dönemsel parlamento seçimleri ancak bu sayede mümkün olacaktır.

Maddenin 1’inci fıkrası toplantı ve dernek kurma özgürlüğünü güvenceye almış, 2’nci fıkrası ise bu hakka yapılacak herhangi bir müdahalenin hangi hallerde meşru sayılabileceğini belirtmiştir. Maddenin içeriğine ilişkin açıklamalarımıza geçmeden önce, bu maddede düzenlenen hakların niteliğine kısaca bakmak yararlı olacaktır.

Bir defa, Sözleşmenin 11’inci maddesiyle tanınan haklar mutlak nitelikte haklar olmayıp, nitelikli haklardır. Bu haklar, 2’nci fıkrada yer alan meşruluk şartlarına uyulmak kaydıyla, belirli sınırlamalara tabi tutulabilecektir. Ancak söz konusu sınırlamalar, 2’nci fıkrada sınırlı olarak sayılan amaçlara yönelik olmalı, sınırlama keyfiliğe yol açmayacak şekilde ulusal yasalarda düzenlenmeli ve nihayet müdahale sayılan bu sınırlamaların demokratik bir toplumun gereklerinden sayılması gerekmektedir.

Öte yandan, 11’inci maddede tanınan haklar, doğaları gereği toplu nitelikte haklardır. Bu özgürlükler, birden çok kişinin ancak birlikte kullanabildiği, özneleri sürekli ya da geçici gruplaşmalardan oluşan ve bireylerin yalnız başlarına gerçekleştiremediği amaçları hedef almaktadır. Doğaları gereği toplu nitelikte olan bu klasik kolektif özgürlüklerde, grup haklarının yanında bireysel hakların korunması da önem taşımaktadır. Gerçekten, kişilerin teker teker kullanmaları sonucu ortaya çıkan toplu eylem özgürlükleri, bireysel hakların ilerletilmesi, geliştirilmesi ve derinleştirilmesi ana hedefine yönelmektedir.[7]

Nihayet 10’uncu madde gibi burada da esas itibariyle sözleşmeci devletlerin bu özgürlüğe müdahale etmeme yönünde negatif yükümlülükleri söz konusu olmakta ise de; madde hükmü aynı zamanda devletler için pozitif bir yükümlülük de getirmektedir. Buna göre sözleşen devletler, bu hakların pratikte de kullanılabilmeleri için uygun tedbirler almak zorundadırlar. Bu bağlamda, örneğin karşıt görüşteki kişilerin saldırısına uğrama korkusu olmaksızın gösteriye katılabilmeyi sağlamak devletin pozitif yükümlülüğü gereğidir. Ancak sözleşmeci devletler, hangi tedbirlerin uygun olduğu ve bunun için başvurulacak araçlar bakımından geniş bir takdir yetkisine sahiptir.[8]

A. Toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün korunması (md. 11/1)

Sözleşmenin 11’inci maddesinin 1’inci fıkrası, herkese asayişi bozmayan toplantı yapmak, dernek kurmak, ayrıca çıkarlarını korumak için başkalarıyla birlikte sendika kurmak, kurulmuş olan sendikalara katılmak hakkını tanımaktadır. Maddede düzenlenen barışçıl toplantı ya da protesto hakkı ile dernek kurma özgürlüğü, demokratik toplumun işleyebilmesi için hayati öneme sahiptir.

1. Toplantı özgürlüğü

Düşünce değişiminde bulunmak veya belli ortak çıkarları savunmak amacıyla bir araya gelerek belli fikir ve kanaatler çerçevesinde kamuoyu oluşturma ya da siyasal karar organlarını etkileme amacına yönelen toplanma özgürlüğü, toplantıyı düzenleme, katılım ve serbest ifade öğelerini kapsamaktadır.[9] Madde metninde tanımlanmadığından, Sözleşme bakımından toplantı denildiğinde, bundan anlaşılması gereken, düşünceyi açıklama veya başkalarına ulaştırma ortak amacı için birden fazla kişinin bir araya gelmesidir.[10] Komisyon, Christians Against Racism And Fascism/İngiltere kararında, toplantı özgürlüğünü, bireylerin bir fikir ya da amacı açıklamak için kapalı veya halka açık yerlerde toplantı, gösteri ve yürüyüş vb. gibi, hangi şekil altında olursa olsun, bir araya gelmeleri olarak tanımlamaktadır.

Bu kısa tanımdan çıkarılması gereken ilk özellik, 11’inci maddede güvence altına alınan bu özgürlüğün, ifade özgürlüğü ve dini inancı açıklama özgürlüğü ile yakın bağlantıda olmasıdır. Nitekim AİHM 11’inci maddeyi, otonom rolü ve kendine özgü uygulama alanına rağmen, bazı durumlarda, 9 ve 10’uncu maddelerin ışığında ele alıp değerlendirmektedir. Mahkemeye göre, 9 ve 10’uncu maddeler, 11’inci maddenin de unsurlarındandır ve bu maddelerin ihlali 11’inci maddenin ihlaline katılan ilave ihlallerdir. Mahkeme, Young, James Ve Webster/Birleşik Krallık davasında[11] bu durumu “Mahkemeye göre, 9 ve 10’uncu maddelerin sağladığı kişisel görüşleri koruma, 11’inci maddede güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğünün de hedefleri arasında yer alır. Buna göre, bir kimseyi kanaatleri ile çelişen bir örgüte girmeye zorlamak için başvuruculara yapıldığı türden baskı uygulanması, bu maddenin de özüne temas eder” şeklinde ifade ettikten sonra, yapılan bir toplu iş sözleşmesi hükümleri gereğince sendikaya girme zorunluluğu getiren uygulamanın 11’inci maddenin ihlali olduğuna, olayın 9 ve 10’uncu maddeler bakımından incelenmesine gerek olmadığına karar vermiştir. Mahkemenin aynı görüşleri Vogt/Almanya ve Hasan ve Chaush/Bulgaristan kararlarında da dile getirdiğini görmekteyiz.

Öte yandan, birden fazla kişinin tesadüfen bir araya gelmesi, 11’inci madde anlamında toplantı olarak nitelendirilemez. Barışçıl olduğu sürece toplantı ya da protestonun amacı önemli olmamakla beraber, Anderson/Birleşik Krallık davasında Mahkeme, sadece birlikte takılmak isteyen ve bu isteklerini gerçekleştirmeleri engellenen gençlerin 11’inci madde hükümlerine başvurma haklarının bulunmadığına karar vermiştir. Keza, toplanma hakkının, başkalarıyla birlikte vakit geçirme hakkını vermediğini de belirtmek gerekir. Mc Feeley/ Birleşik Krallık davasında Mahkeme, tecrit altında tutulan bir mahkumun, bu madde hükümlerinden yararlanamayacağına karar vermiştir.

Toplantı özgürlüğü, gerek özel konutlarda ve gerekse halka açık yerlerde bir araya gelmeyi de içerir ve bu anlamda gösteri yürüyüşü yapma hakkını da kapsar. Başka bir anlatımla 11’inci madde statik toplanma ile birlikte yürüyüş yapma hakkını da içerir. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, Komisyon, önceden bilgi verme veya izin alma ile ilgili olarak iç hukukta yer verilen düzenlemelerin toplanma özgürlüğüne aykırılık oluşturmayacağını vurgulamıştır. Bu karardan, toplantı özgürlüğünün aynı zamanda sokaktaki gösteriyi de içerdiği ancak çevreye zarar vermeden gerçekleşmesini sağlamak için önlem alınabileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu bağlamda örneğin eğer sokakta gösteri yapılacaksa, gösterinin dışarıdan müdahale olmaksızın yapılmasını güvence altına almaya ve trafiğin düzenli işlemesini sağlamaya yönelik düzenlemeler mümkündür. Sözleşme organları, devletin dışarıdan sabote eden kişilere karşı toplantıyı koruma yükümlülüğünü de Sözleşmenin 11’inci maddesine dayandırmaktadır. Aksi takdirde saldırı amaçlı karşı gösteriden duyulan korku, pratik olarak Sözleşmenin 11’inci maddesindeki hakkın kullanılmasını engelleyebilir.[12] Ancak devletin alacağı bu önlemler, barışçıl toplanma ya da protesto hakkını caydırıcı nitelikte olmamalıdır.

Platform “Arzte Für Das Leben/Avusturya kararında, başvurucu dernek, kürtaja karşı bir gösteri yürüyüşü düzenlemek için izin istemiş ve bu izin polis tarafından verilmiştir. Aynı gün, aynı yerde karşı gösteri düzenlemek isteyenlerin talebi ise polis tarafından reddedilmiştir. Ancak izinli yürüyüşçüler olay çıkması ihtimaline karşı yürüyüş başlamadan kısa bir süre önce polis yetkilileri ile görüşerek yürüyüş mekanını değiştirmişlerdir. Polis yetkilileri güvenlik görevlilerini ilk mekanda konuşlandırdıkları gerekçesiyle ikinci mekanda karşı göstericilerin yumurta atmalarını ve kendilerini rahatsız etmelerini engelleyemeyeceklerini ve bu gibi protestolara karşı yeterli koruma sağlayamayacaklarını belirtmişler, ancak yürüyüşün yapılabileceğini söylemişlerdir. Başvurucuların yürüyüşü karşı göstericilerin protestolarına maruz kalmış, ancak fiziksel bir şiddet meydana gelmemiştir. Başvurucular AİHK’ya başvurarak etkili bir hukuk yoluna başvurma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir. Mahkemeye göre, 11’inci madde, gösteri yürüyüşüne katılacak olanların karşı gösteri yapacak olanların fiziksel şiddetine maruz kalmaktan korkmadan gösterilerini yapabilmelerini gerektirir. Demokratik bir toplumda karşı gösteride bulunmak, gösteri yapma hakkının kullanılmasını kısıtlayacak dereceye varamaz. AİHS md. 11, bazen bireyler arasındaki ilişkilerde devletin pozitif tedbirler almasını da gerekli kılar. Sözleşmeci devletler hukuka uygun gösterilerin barışçıl bir biçimde yapılmasını sağlamak için makul ve gerekli tedbirleri alma yükümlülüğünde ise de, tedbir almak üzere uygun araçları seçerken geniş bir takdir yetkisine sahiptirler. Mahkeme, bu konuda devletin yükümlülüğü tedbir almak olup sonucun gerçekleşmesini sağlamak olmadığından, olayda tartışılabilir bir hak ihlali iddiası bulunmadığı için toplanma özgürlüğü bakımından 13’üncü maddenin uygulanabilir olmadığına karar vermiştir.[13]

11’inci maddenin uygulanabilmesi için, bir toplantı ya da protestoda aranan en önemli özellik, asayişi bozmayan, barışçıl nitelikte olmasıdır. Olay şiddete dönse bile, etkinliğin asıl niyeti barışçıl olduğu sürece 11’inci maddenin koruması geçerlidir. Stankov ve The United Macedonian Organisation Ilınden/ Bulgaristan davasında Mahkeme,[14] 1990 yılında Güney Batı Bulgaristan’daki Makedon azınlığın tanınması için kurulan derneğin esas amacının ulusun birliğine karşı olduğu ve etnik düşmanlığı tahrik ettiği, Bulgaristan’ın ülke bütünlüğüne aykırı olduğu gerekçesiyle 1991 yılında kapatıldıktan sonra 1994 ile 1997 yılları arasında anma toplantıları düzenlenmesinin ulusal makamlarca yasaklanmasını, 11’inci maddede düzenlenen toplanma özgürlüğünün ihlali olduğuna karar vermiştir.

11’inci maddede “asayişi bozmayan” toplantıdan bahsedildiği için, devletin asayişi sağlamak veya korumak amacıyla toplantı düzenlemeyi bildirim yahut yer sınırlaması gibi bazı şekil şartlarına ve bu arada, izin koşuluna bağlaması, 11’inci maddeye aykırı değildir. Nitekim Komisyon Rassemblement Jurasien Et Unite Jurasienne/ İsviçre, Christian Against Racisme And Fascisme/Birleşik Krallık davalarında bu hususa değinmiştir. Komisyon’a göre toplantının asayişi bozar hal alması durumunda, önceden veya sonradan buna müdahalenin meşru olup olmadığının irdelenmesinde 11’inci maddenin 2’nci fıkrasına gitmeye gerek yoktur; 1’inci fıkra müdahaleye izin vermektedir.[15]

AİHM, özellikle Ezelin/Fransa davasında[16] barışçıl toplantı kavramı üzerinde ayrıntılı olarak durmuştur. Bu davada avukat olan başvurucu, üç militanın mahkumiyet kararlarını protesto etmek amacıyla Guadeloupe Bağımsızlık Hareketi ile bazı sendikalar tarafından yapılan gösteri yürüyüşüne katılıp, pankart taşımıştı. Hakkındaki ceza kovuşturması takipsizlikle sonuçlanınca savcı tarafından, baro disiplin kurulundan disiplin cezası verilmesi istenmiş ancak savcının bu talebinin baro disiplin kurulunca reddedilmesi üzerine mahkeme kararıyla başvurana kınama cezası verilmişti. AİHM, devletin asayişin bozulmasını önleme ihtiyacının, insanları düşüncelerini barışçıl bir yolla kamuya duyurmaktan caydırmaması gerektiğini dile getirmiş, başvurucuya uygulanan yaptırımın söz konusu olayla orantılı olmadığını ve barışçıl yollarla protesto edebilme hakkı üzerinde caydırıcı etki oluşturduğunu belirterek 11’inci maddenin ihlal edildiğine karar vermiştir. Mahkeme ayrıca ifade özgürlüğüne ilişkin 10’uncu maddeyi de bu olayda 11’inci maddenin ihlaline eklenen ilave ihlal olarak değerlendirmiş, 10’uncu madde bakımından incelemenin gerekli olmadığına hükmetmiştir.

11’inci maddenin yarı-kamusal ya da özel alanlarda, örneğin alışveriş merkezlerinde, yapılmak istenen protesto gösterileri için geçerli olmadığını söylemek gerekir. Appleby/Birleşik Krallık davasında Mahkeme, bir alışveriş merkezinde broşür dağıtmak isteyenler için 11’inci maddenin koruma sağlamadığına hükmetmiştir.

Gösteri hakkına ilişkin olarak açıklamalarımıza son vermeden önce belirtelim ki, gösterilere genel bir yasak getirilmesi, ancak ortada söz konusu gösterilerin kargaşa ile sonuçlanacağı ve bu kargaşanın daha hafif önlemlerle engellenemeyeceği yönünde gerçek bir tehlike varsa haklı görülebilir. Bu nedenle gösterileri yasaklama emirlerinin kesin olarak haklı ve somut gerekçelere dayanması gerekir.

2. Dernek kurma özgürlüğü

Gönüllü bir toplumsal kuruluş olan dernek, serbestçe varlık kazanma ve örgütlenme ilkeleri ile faaliyet güvencesi öğelerini kapsar. Dernek özgürlüğü, anılan öğelerin bir arada bulunmasıyla sağlanabilir. Kendine özgü varlık olarak örgüt yanında, dernek üyeleri de hakkın öznesidir. Bir derneğin kuruluşuna katılma, bir derneğe üye olma ve üyelik hakları, örgütün varlık koşuludur.[17]

Dernek kurma özgürlüğü, birden fazla kişinin belirli bir amaç için bir araya gelmesini ifade etmektedir.[18] Buradaki bir araya gelmek iradi olmakta ve zaman içinde devamlılık arz etmektedir. Bu özgürlük, aynı zamanda, Sözleşmedeki ender ekonomik ve sosyal haklardan olan, sendika kurma veya varolan bir sendikaya katılma hakkını da içermektedir. Bu kurumlar, özellikle siyasi gruplaşma ve faaliyetlerin en geniş şekilde yer aldığı demokratik toplumun vazgeçilmez unsurlarından biridir. Mahkeme, Ezelin/ Fransa davasında bu hususu dile getirmiştir.

Herkesin dernek kurma özgürlüğüne sahip olduğuna ilişkin ifadeden, taraf devletlerin hukuk düzenlerinde bir araya gelmeye olanak sağlayıcı düzenlemelere yer vermesi yükümlülüğü ortaya çıkmakta ise de; hangi koşullar altında tüzel kişiliğin kurulabileceği, her taraf devletin iç hukukuna giren bir konudur. Dernek ve sendika kurma ve üye olma özgürlüğü, aynı zamanda dernek ve sendika kurmaya veya üye olmaya zorlanamama özgürlüğünü de içerir (negatif dernek özgürlüğü).[19] Nitekim İnsan Hakları Evrensel Beyannamesinin aksine AİHS’de açık bir ifadeye yer verilmemiş olmasına rağmen, AİHM, Sigurdur A. Sigurjonsson/İzlanda davasında[20] Sözleşmenin, negatif dernek özgürlüğünü de içerdiği sonucuna vararak; otomobilciler odasına üyeliğin taksi sürücülüğü izni alabilmenin ön koşulu olmasını örgütlenme özgürlüğünün ihlali saymıştır. Keza Chassagnou Ve Digerleri/Fransa davasında[21] Mahkeme, avcılığa karşı olan arazi sahiplerinin yasa gereği avcılar federasyonuna üye olma zorunluluğunu 11’inci maddenin ihlali saymıştır.

Öte yandan, barolar, tabip odaları gibi kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (odaları) 11’inci madde anlamında dernek olmayıp, kamu yararının korunmasına yönelik ve bu sıfatla mesleki davranış kurallarına uymayı sağlamakla görevli kurumlardır. Böylece 11’inci madde kapsamında yer almadıkları için, söz konusu meslek odalarına meslek mensuplarının kayıt yapma mecburiyeti, kendilerinin ayrıca dernek kurabilme hakları saklı kalmak kaydıyla, 11’inci maddeye aykırı değildir. Nitekim Mahkeme, Le Compte, Van Leuven ve De Meyere/ Belçika ile Albert ve Le Compte/ Belçika davalarında[22] 11’inci maddeden yararlanan dernekler ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (odaları) arasında ayrım yapmak için üç ölçüt ortaya koymuştur. Bunlar; örgütün dayanağı, amacı ve yararlandığı araçlardır. Buna göre, kamu yararı amacı izleyen ve belirli bir otorite ile desteklenmiş (örneğin norm çıkarmak, disiplin cezası vermek) olup da, bir hukuk normuyla meydana getirilmiş bir kurum söz konusu ise artık 11’inci madde anlamında dernek değil, kamu hukuku tüzel kişisinden söz edilir. Bu bakımdan Mahkeme, kamu tüzel kişisi olan tabip odasına üye olma zorunluluğunu 11’inci maddeye aykırı görmemiştir.

Yukarıda, derneğin tanımını vermeye çalıştığımızda, derneğin unsurlarından birinin de faaliyet güvencesi olduğundan söz etmiştik. Faaliyet güvencesi, derneğin unsurlarından olduğu için, dernek kurma özgürlüğü; aynı zamanda derneğin amaçları doğrultusunda faaliyette bulunma hakkını da içerir. Sıdıropoulos ve Diğerleri/Yunanistan davasında[23] Mahkeme, Makedon Kültür Evi adlı derneğin ulusal azınlık yaratmaya çalışarak ülkenin bütünlüğüne zarar vereceği gerekçesiyle Yunan makamlarınca faaliyete geçebilmesi için gerekli olan tescilinin yapılmamasını, tüzüğünde ilan ettiği amaçlarla gerçek amacının farklı olduğu kanıtlanamadığından, söz konusu uygulamanın 11’inci maddenin ihlali olduğuna karar vermiştir.

AİHS’nin toplantı ve dernek kurma özgürlüğüne ilişkin 11’inci maddesi, siyasi partilerden söz etmemektedir. Bununla birlikte, Sözleşme kurumları, siyasi partilerin bu maddenin koruduğu en önemli teşkilatlardan biri olduğunu, partilerin demokrasinin işleyişi açısından taşıdığı önem sebebiyle aksi bir görüşün savunulmasının mümkün olamayacağını belirtmişlerdir. Ayrıca, siyasi partiler söz konusu olduğunda örgütlenme özgürlüğü için maddenin 2’nci fıkrasında öngörülen sınırlamaların çok daha dar anlamda yorumlanması gerektiği vurgulanmıştır. Sözleşme kurumları, siyasi partileri demokrasinin işleyişi bakımından vazgeçilmez kurumlar olarak görmektedir. Bu bağlamda siyasi partiler, kuruluş ve faaliyetleri bakımından geniş güvencelerden yararlanmalı, ciddi bir zorunluluk olmadıkça özgürlükleri kısıtlanmamalıdır. Günümüzde, siyasi partilerin serbestçe kurularak siyasi iktidar yarışına katılmadıkları bir düzen demokrasi olarak nitelendirilememektedir.

AİHS’nin 11’inci maddesine aykırılık iddiasıyla açılan davalar içinde en önemlileri siyasi parti kapatma davalarıdır. Bu özgürlüğün sınırlandırılması konusunun, Sözleşmenin 9 ve 10’uncu maddeleri ile ilgili ilkelerin ışığında değerlendirilmesi gerekmektedir. Ancak, konu siyasi parti kapatma olunca, Sözleşme kurumları oldukça titiz davranmaktadır. Bu nedenle ancak, inandırıcı veya zorlayıcı sebeplerin varlığı halinde siyasi partilerin yasaklanması haklı bulunmakta, maddenin 2’nci fıkrasındaki meşru sebeplerin varlığı bakımından yasama, yargı ve uygulama aşamasında taraf devletlere oldukça sınırlı bir takdir yetkisi tanınmaktadır.[24]

AİHM nezdinde, siyasi partiler konusunda ilk dava Alman Komünist Partisi başvurusudur. Alman Anayasa Mahkemesince kapatılan Alman Komünist Partisi eski yöneticilerinin Sözleşmenin 11’inci maddesine dayanarak yaptıkları başvuruyu, Komisyon reddetmiştir. Komisyon’a göre, bir rejim kurmak için diktatörlüğe başvurmak Sözleşmenin 11’inci maddesi hükmüyle bağdaşmamaktadır. Aksi halde, Sözleşme ile tanınmış pek çok hak ve özgürlük bu yolla ortadan kaldırılabilir. Benzer şekilde, X- İtalya başvurusunda, İtalyan Faşist Partisi program ve anlayışından esinlenerek, faşist parti amblemini de benimseyerek siyasi bir teşkilat kurduğu gerekçesiyle İtalyan ulusal makamlarınca mahkum edilen bir kişinin yaptığı başvuruyu değerlendiren Komisyon, İtalyan hükümetinin faşist bir siyasal kuruluşu yasaklamasını haklı ve demokratik kurumları korumaya yönelik görerek, başvuruyu reddetmiştir.

11’inci maddede güvence altına alınan örgütlenme özgürlüğü, Türkiye açısından, siyasi parti kapatma davalarına ilişkin yapılan başvurularda önem kazanmıştır. Zira Djavit An/Türkiye kararı dışında, Türkiye’nin 11’inci maddeyi ihlal ettiğine dair verilen kararların hepsi siyasi parti kapatma başvurularına ilişkindir.

Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan siyasi partilere ilişkin olarak altı başvuru yapılmış, AİHM bu başvurulardan TBKP, Sosyalist Parti, ÖZDEP, HEP ve DEP kararlarında, adı geçen partilerin yıkıcı eylemleri bulunmadığından kapatma kararlarını 11’inci maddeye aykırı bulmuş ve söz konusu partilerin temelli kapatılmasının ve liderlerine siyasi yasak getirilmesinin meşru amaçla orantısız olup demokratik toplumda gerekli bir müdahale olmadığı gerekçesiyle örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir. Refah Partisi başvurusunda ise müdahalenin haklı gerekçelere dayandığını belirterek 11’inci maddenin ihlal edilmediğini hükme bağlamıştır.

TBKP/Türkiye davasında[25] Türkiye’nin AİHK’ya kişisel başvuru hakkını kabul etmesi üzerine, Türkiye’ye dönüp Türkiye Birleşik Komünist Partisi’ni kuracaklarını Brüksel’de yaptıkları basın toplantısında bildiren ve 16.11.1987’de Türkiye’ye dönüşlerinde gözaltına alınan Türkiye İşçi Partisi Genel Sekreteri gazeteci Nabi Yağcı ve Türkiye Komünist Partisi Genel Sekreteri Dr. Nihat Sargın’ın 04.06.1990 tarihinde kurduğu Türkiye Birleşik Komünist Partisi’nin kapatılması için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından 14.06.1990 tarihinde Anayasa Mahkemesinde açılan davada, bu Mahkeme tarafından verilen 16.07.1991 tarihli kapatma kararına karşı adı geçenler 07.01.1992 tarihinde partileri ve kendi adlarına AİHK’ya başvuruda bulunmuşlardır. AİHM, 30.01.1998 tarihinde davayı kısmen kabul ederek, Anayasa Mahkemesinin bu partiyi kapatma kararını Sözleşmenin 11’inci maddesine aykırı bulmuştur.

Başvuru sahipleri, siyasi partilerin Sözleşmenin 11’inci maddesinin kapsamına girdiği konusunda bir tereddüt olmadığını, Sözleşmenin uygulama alanının Türk Anayasası olduğu ileri sürülerek daraltılamayacağını, ulusal hukukun Sözleşmenin ışığında yorumlanması gerektiğini, bizzat Anayasa Mahkemesinin de TBKP’nin bir sosyal sınıfın diğerlerine tahakkümünü hedeflemediğini ve programının demokratik ilkelere uygun olduğunu kabul ettiğini, TBKP’nin bölücülere yardım ettiği iddiasının doğru olmadığını, Türk Devleti sınırları içinde Türk ve Kürt halklarının dostane bir şekilde yaşamaları konusunda parti tüzüğünün açık olduğunu, TBKP’nin ülke bütünlüğüne karşı olmadığını, partinin kuruluşunun onuncu gününde kapatılması nedeniyle faaliyette bulunmaya zamanı olmadığını ileri sürmüşlerdir.

Hükümet ise, 11’inci maddenin siyasi partileri kapsamına almadığını, siyasi haklardan söz eden tek hükmün 1 No’lu Protokolün 3’üncü maddesi olduğunu, bunun da sübjektif bir hak sağlamaktan çok, devletlere belli zamanlarda seçim yapma yükümlülüğünü getirdiğini, TBKP’nin tüzüğü ve programı incelendiğinde Türk Anayasal prensipleriyle bağdaşmadığının görüldüğünü, nitekim bu partinin adına “Komünist” sözcüğünü koyarak totaliter bir rejimi benimsediğini gösterdiğini, bunun Türkiye’nin toprak bütünlüğüne ve siyasi birliğine aykırı olduğunu, zira komünizmin zorla iktidara gelmeyi amaçladığını, bazı sözcüklerin siyasi parti adında kullanılmasının Avrupa ülkeleri hukuk sistemlerinde de yasaklandığını, ayrıca TBKP’nin programının uygulanmasının, Türkiye’nin ülkesel ve ulusal bütünlüğüne ağır bir saldırı olacağını, zira TBKP’nin tüzük ve programının Türk ve Kürtler arasında bir ayrım yaptığını, Kürtlerin mevcudiyetinin tanınmasının ve kendilerine otodeterminasyon hakkı tanınmasının istendiğini, bunun ise ırk temeline dayanmayan vatandaşlık kavramını yok etmesi sonucunu yaratacağını, kapatma kararının yabancıların yerel seçimlerde oy hakkı ile ilgili Alman Federal Mahkemesi’nin 31.10.1991 tarihli kararı ve Fransız Anayasa Konseyi’nin Korsika’nın statüsüyle ilgili 09.05.1991 tarihli kararı ile aynı paralelde olduğunu, Sözleşmeye taraf ülkelerin Anayasal Kurumlarını ve özellikle de var oluşlarının temel koşullarını oluşturan temel ilkelerini Strasbourg makamlarının denetimine tabi tutmayı hiçbir şekilde düşünmediklerini, bu nedenle TBKP gibi herhangi bir partinin bu kurum ve ilkeler konusunda iddialarda bulunmaya hakkı bulunmadığını, bunun da ötesinde TBKP başvurusunun Sözleşmenin 17’nci maddesi çerçevesinde reddi gerektiğini, zira bu partinin Sözleşmenin temellerini olduğu kadar, tanıdığı özgürlükleri de yok etmeyi amaçladığını ileri sürmüştür.

AİHM’ya göre, yalnızca “Komünist” sözcüğünün parti isminde bulunması, başka ciddi ve yeterli nedenler bulunmadıkça, Türk Siyasi Partiler Kanununun 96/3’üncü maddesinde yer alan bu kapatma sebebini haklı kılmaya yetmez. Zira Alman Anayasa Mahkemesi tarafından 1956 tarihinde kapatılan Almanya Komünist Partisi’nden farklı olarak TBKP, aldığı isme rağmen, bir sosyal sınıfın diğerlerine tahakkümünü hedeflememekte ve çoğulcu demokrasi, genel seçimler, siyasi hayata serbestçe katılma gibi programı demokratik ilkelere uygun bulunmaktadır. Ayrıca parti tüzüğünde Kürt sorununun barışçı, demokratik ve adil bir şekilde çözülmesi amacıyla Türk ve Kürt halklarından söz edilmesi bölücülük anlamına gelmez. Zira TBKP programı, Kürt vatandaşları “azınlık” olarak nitelendirmediği gibi, onlara özel bir uygulama veya Türkiye halkının kalanından farklı bir hak da istemiyor. Aksine, Türk Devleti sınırları içinde Türk ve Kürt halklarının dostane bir şekilde ve barışçıl yaşamaları için ortak çıkarlarına dayalı olarak yeniden demokratik yapılanmalarını öneriyor. Otodeterminasyon hakkı konusunda şiddeti kınıyor ve bu sorunun çözümünün politik olduğunu belirterek, Kürt halkına karşı ayrımcılığa ve baskıya son verilmesi için Türk ve Kürt halklarının birleşmesi gerektiğini vurguluyor. Ayrıca, bu sorunun, siyasi partilerin bu konudaki fikirlerini özgürce tartışabilmeleri ve her türlü şiddete karşı olabilmeleri ve siyasi hayata gerçek kimlikleriyle katılabilmeleri halinde çözülebileceğini vurguluyor. Demokrasinin temel ilkelerinden biri, ülkenin karşılaştığı sorunlarda, hatta bunlar rahatsız edici bile olsa, şiddete başvurmadan, diyalog yoluyla bunların çözülmesinde yatar. Demokrasi fikir özgürlüğüyle beslenir bu açıdan bir siyasi parti, demokrasi kuralları içinde, tüm ilgilileri memnun edebilecek çözümler bulmak amacıyla bir devlet halkının yalnızca bir kısmının kaderini açıkça tartışmak istediği için endişe duymamalıdır. TBKP’nin tüzüğü değerlendirildiğinde hükümet görüşünde ileri sürülenlerden bu durum ayırt edilmektedir. Ancak Divana göre, bir parti ilan ettiği ilkelerin aksine, gerçek amaç ve niyetini saklayabilir. Böyle bir durumun bulunması halinde kapatma kararı haklı olabilir. Fakat bu durum partinin işlem ve eylemlerinin denetlenmesiyle mümkün olabilir. Oysa TBKP’nin kapatılması, bu konuyu kanıtlayacak bir zaman geçmeden kuruluşunun onuncu gününde açılan davayla gerçekleştiğinden, gerçek amacının toplum düzenini yıkmak olduğunu gösteren bir davranışı bulunmamaktadır. Bu yüzden kapatma kararı Sözleşmenin 11’inci maddesine aykırı bulunarak Türkiye hakkında mahkumiyet kararı verilmiştir. Mahkeme, incelemesine sunulan olayı çevreleyen nedenleri ve özellikle terörizme bağlı güçlükleri de gözardı etmediğini vurgulayarak, Türkiye’deki terör olayları ile TBKP arasında bu partinin sorumluluğunu gerektirecek bir ilişkinin olmadığı sonucuna varmıştır. Zira Mahkeme’ye göre, kuruluşunun onuncu gününde daha hiçbir faaliyeti olmadan TBKP’nin derhal ve kesin olarak kapatılması gibi bir sert yaptırım uygulanması, yöneticilerinin siyasi sorumluluk almasının yasaklanması demokratik bir toplumun gerekleriyle orantılı değildir.

Sosyalist Parti ve Diğerleri/Türkiye davasında[26] Sosyalist Parti ve onun eski başkanı Doğu Perinçek ve son başkanı İlhan Kırıt, kendi adlarını ve ilk ve son başkanlar olarak parti adına Anayasa Mahkemesinin 10.07.1992 tarihli bu parti kapatma kararına karşı Türkiye aleyhine AİHK’ya başvuruda bulunmuşlar, Komisyon tarafından kabul edilebilirlik kararı verilerek dosyanın Mahkemeye gönderilmesi üzerine Mahkeme, bu partinin kapatılması kararının da TBKP kararında olduğu gibi Sözleşmenin 11’inci maddesinde düzenlenen örgütlenme hakkını ihlal ettiği sonucuna varmış ve Türkiye’yi mahkum etmiştir. Ancak bu kararın TBKP kararından farkı bu parti ile ilgili olarak Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının yaptığı ilk başvurunun Anayasa Mahkemesi tarafından 08.12.1988 tarihinde reddedilmesinden sonra, anılan parti yöneticilerinin eylemleri nedeniyle ikinci kez yapılan başvuru üzerine Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılması olayına dayanmasıdır. AİHM tarafından SP başvurusuna ilişkin kararda dayanılan gerekçeler özde TBKP kararı ile benzerlik gösterir. Ancak TBKP davasında kuruluşundan hemen on gün sonra kapatma davası açılan bir parti söz konusu iken, bu karara konu olan Sosyalist Partiyi kapatma kararı ilkinden farklı olarak partinin yayınladığı bildirilere ve parti başkanının demeçlerine dayandığından, Mahkeme, kararında, parti yöneticilerinin eylemlerini tartışmış ve sonuçta parti başkanının beyanlarının Kürt asıllı kişileri yek vücut olmaya ve bazı siyasal isteklerde bulunmaya davet ettiğini kabul etmiş, ancak bunların Türk Hükümetinin ileri sürdüğü gibi şiddet, isyan veya demokratik ilkelerin herhangi bir şekilde reddi türünden bir hususu içermediği ve bu nedenle de parti kapatma kararının örgütlenme hakkını sınırlayan 11’inci maddenin 2’nci fıkrasında sayılan sebeplere dayanmadığından bu maddenin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.

AİHM, kararının gerekçesinde, SP yetkililerince hazırlanan ve Türkiye’de bir federal devlet öneren siyasi projenin Türkiye’nin mevcut yapısı ve benimsediği ilkelerle bağdaşmadığını kabul etmekle birlikte, bunun demokratik kurallara aykırı olmadığı sonucuna varması ve demokrasinin değişik siyasi önerilerin tartışılmasına ve hatta mevcut devlet yapısının tartışmaya açılmasına izin verdiğini söyleyerek bu konudaki tek sınırın bizzat demokrasinin kendisine zarar vermemek olduğunu belirtmesi; TBKP davasında bu konuda vurguladığı gerekçeyi bu dava çerçevesinde daha da ileriye götürdüğünü göstermektedir.

Özdep/Türkiye kararında[27] ise, parti programında şiddeti, ayaklanmayı veya demokratik kurallara aykırı biçimde muhalefeti kışkırtıcı unsurlara rastlanmadığı tam tersine politik amaca ulaşmak için demokratik kurallara uymanın gerekliliği vurgulandığı, parti programında “ulusal ve dinsel azınlıkların self determinasyon hakkı” na yapılan göndermenin Türkiye’nin parçalanmasını teşvik edici nitelik taşımayıp, yalnızca Kürtlerin siyasal yaşama özgürce ve demokratik yollarla katılımını amaçladığı gerekçesiyle Sözleşmenin 11’inci maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir.

Hatip Dicle ve DEP/Türkiye davasında[28], 07.05.1993’de kurulan ve Halkın Emek Partisi’nin Temmuz 1993 tarihinde kapatılması üzerine TBMM’de 18 üyeye sahip olan DEP’in 02.11.1993’de kapatılması için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından Anayasa Mahkemesine dava açılmış, temel gerekçe olarak da eski DEP Başkanının Almanya’daki iki toplantıda yaptığı konuşma ile merkez karar ve yönetim kurulunun yazılı açıklaması nedeniyle, Anayasa prensip ve kurallarını ve Siyasi Partiler Kanunu hükümlerini ihlal ettiği ileri sürülmüştür. 16.06.1994 tarihli kararıyla Anayasa Mahkemesi, DEP’in ulusun birliğine ve Devletin toprak bütünlüğüne saldırı niteliğindeki faaliyetleri nedeniyle kapatılmasına karar vermiştir. Ayrıca TBMM’deki 13 milletvekili ile Hatip Dicle’nin milletvekilliği düşürülmüştür. Anayasa Mahkemesi, DEP’in faaliyetlerinin AİHS’nin 12/2’nci maddesindeki sınırlamalar kapsamına girdiği sonucuna varmıştır. Divan, diğer kararlarda belirttiği gerekçeler paralelinde Sözleşmenin 11’inci maddesinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.

Refah Partisi, Erbakan, Kazan ve Tekdal/Türkiye başvurusunda[29] ise Mahkeme “İslamist” eğilimli siyasi partinin, laikliğe karşı bir faaliyet merkezi oluşturduğu ve böylece demokratik düzene zarar vereceği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesince kapatılmasını 11’inci maddeye aykırı bulmamıştır. Daha önceki Türkiye aleyhinde parti kapatma davalarından farklı olarak bu davada yalnızca parti programı ve tüzüğü mercek altına alınmamış; daha ziyade parti ve mensuplarının somut faaliyet ve beyanları etraflı şekilde incelenmiştir.

Refah Partisinin, Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılması kararının “demokratik bir toplumda gerekli” müdahale olup olmadığını incelerken Mahkeme, önce demokratik toplumun vazgeçilmez koşullarını belirtmekte daha sonra da bunları somut olay dava konusuna uygulayarak sonuca varmaktadır. Mahkemeye göre özetle; kamu hukuku ve özel hukuk alanında geçerli kurallarla birlikte teokratik bir rejimin Türkiye’de tesisi, ülkenin nispeten yakın geçmişi ve halkının büyük kısmının İslam dinine mensup olduğu düşünülürse, tamamen hayal mahsulü değildir.

Refah Partisince önerildiği şekliyle çok hukuklu sistem, hukuki ilişkiler bütünü içinde bireyleri dine dayalı bir ayrıma tabi tutacak; dini mensubiyetlerine göre onları kategorilere ayıracak ve kendilerine birey sıfatıyla değil de bir dini his ve eğilime mensubiyetleri bakımından hak ve özgürlükler tanıyacaktır. Böyle bir modelin Sözleşme sistemiyle bağdaşması mümkün değildir.

Anayasa Mahkemesine göre, RP’nin kapatılmasına sebep teşkil eden gerekçelerden biri de, bu partinin müşterek hukuk ve Müslüman cemaatine uygulanacak hukuk sıfatıyla şeriatı ihdas niyetidir. Parti mensuplarının ülkede şeriatın tesisine ilişkin olarak yaptıkları sarih atıfların demokrasinin temel ilkeleriyle bağdaşması kolay değildir. Hem demokrasi ve insan haklarına saygılı olduğunu beyan ve hem de aynı zamanda şeriata dayalı bir rejimi savunmak birbiriyle kolay bağdaşır söylemler olamaz. Şeriat düzeni, özellikle ceza hukuku, ceza yargılaması hukuku, kadınların hukuk düzenindeki yeri ve özel-kamusal hayatın tüm alanlarına dini kurallar uyarınca yapılan müdahaleler göz önünde tutulursa Sözleşmede benimsenen değerlerden kesinlikle ayrılmaktadır. Böylece faaliyeti Sözleşmeye taraf bir devlette şeriatın tesisine yönelik görülen bir siyasi partiyi Sözleşmenin ruhunda mevcut demokratik ideale uygun düşen bir dernek olarak telakki kolay değildir.

RP’nin kapatılma nedenlerinden bir diğeri de parti mensuplarının cihat kavramına atıfta bulunmuş olmalarıdır. Cihat, kutsal savaşa çağrı olup toplumda İslam dininin mutlak egemenliğine kadar sürdürülecek olan mücadeledir. Adı geçen partinin, politik savaşımını şimdiye kadar, yasal yollardan yürüttüğü itiraz konusu olmamış ise de; parti mensupları bu davada konu edilen konuşmalarında iktidara ulaşmak ve iktidarda kalmak amacıyla önlerindeki engelleri aşmak için gereğinde kuvvet kullanma olanağını anımsatmışlardır.

Bu davada Mahkeme RP’nin politik projesinin teorik ve hayali değil, fakat gerçekleşebilir olduğunu da belirtmiş ve bu kanaatinin nedenlerini izah etmiştir. Kısaca açıklanan gerekçelerle Mahkeme, benzer durumlarda devletlerin sahip bulundukları takdir marjını, dar da olsa, göz önünde tutarak dava konusu edilen müdahalelerin, cevap teşkil ettikleri “sıkıştıran toplumsal ihtiyaç” çerçevesinde, güdülen meşru amaçla orantısız olmadığı; RP’nin kapatılması ve öteki davacıların bazı siyasi haklardan geçici olarak mahrumiyetine ilişkin Anayasa Mahkemesince ileri sürülen gerekçelerin “yerinde ve yeterli” olduğu sonucuna vararak Sözleşmenin 11’inci maddesi hükmünün çiğnenmediğine karar vermiştir.

Üçüncü Dairenin verdiği bu karar başvuranlar tarafından temyiz edilmiş, temyiz talebi Komisyon tarafından kabul edilerek dosya Büyük Daire tarafından incelenmiş; 13.02.2003 tarihinde Büyük Daire tarafından temyiz talebi reddedilerek Üçüncü Dairenin kararı onanmıştır.

3. Sendika özgürlüğü

Sözleşmenin 11’inci maddesi anlamında sendika, kendi çıkarlarını savunmak için işçilerin bir araya geldiği bir örgütlenmedir. Madde metninde geçen “çıkarlarını korumak için” ifadesi, bu özgürlüğün kullanılmasında bir amaç göstermektedir. Bu yönüyle, Sözleşme, mesleki çıkarların sendikal hareket ve faaliyetlerle korunması hakkını tanımaktadır. Burada devletlerin yükümlülüğü, söz konusu amaca yönelik sendika faaliyetlerinin sevk ve gelişmesine imkan vermektir. Bu amaçla kullanılabilecek araçların seçimi de devletlerin takdirine bırakılmıştır. Örneğin, grev hakkı bu anlamdaki araçların en önemlilerinden biri olmakla beraber, Sözleşmenin 11’inci maddesinin koruması kapsamında değildir. Nitekim AİHM, Schmidt Ve Dalström/İsveç davasında[30] devletin de işveren olarak 11’inci maddenin tanıdığı hakların muhatabı olduğunu belirtmiş ancak Sözleşmenin, sendika üyelerinin mesleki menfaatlerinin sendikal faaliyetler yoluyla korunmasını güvence altına aldığını, buna karşın bunu gerçekleştirecek olan araçların seçiminde devletlere takdir yetkisi bırakıldığını, grev hakkının bu araçlardan sadece biri olduğunu, Sözleşmede yer almayan bu hakkın bazı alanlarda kullanılmasının, iç hukuk tarafından kısıtlanabileceğini kabul ederek, sendika özgürlüğü bakımından örgütlenme özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar vermiştir. Aynı şekilde İsveç Makinistler Sendikası/İsveç davasında[31] Mahkeme, toplu sözleşme hakkının sözleşmeyle güvence altına alınan bir hak olmadığını bu nedenle başvurucu sendikaya devletle toplu sözleşme yapma hakkı verilmemesinin 11’inci maddeye aykırı olmadığına karar vermiştir.

Onbirinci maddede açıkça işveren sendikalarından söz edilmemiş ise de; bunların da, dernek özgürlüğü kapsamında 11’inci maddenin korumasından yararlanacağını söylemek gerekir.

Öte yandan Sözleşmenin 11/2’nci maddesinin son cümlesinde, asker, polis ve devlet merkezi yönetimi açısından sınırlamaya izin verilmekte ise de, ilgili kamu görevlilerinin sendika hakkı ile ilgili sınırlamalar demokratik toplum gereklerine ters düşmemelidir. Başka bir anlatımla orantılılık ve menfaatlerin tartılması ilkeleri, Sözleşmenin tümü gibi, burada da geçerlidir. Strasbourg Makamlarının içtihatları, kamu makamlarının yalnızca memurları en çok temsil eden sendikalarla görüşmesini Sözleşmeye aykırı görmemiştir.[32]

Mahkeme, Sıbson/Birleşik Krallık davasında,[33] çıkarıldığı sendikaya çalıştığı işyerindeki işçilerin grev tehdidi altında işvereni tarafından yeniden sendikaya girmesi veya aynı şirketin başka bir şubesinde çalışma teklifini reddeden başvurucunun işten çıkarılmasını 11’inci maddenin ihlali saymamıştır. Aynı şekilde Gustafsson/Birleşik Krallık davasında[34] sendika üyesi olmayan başvurucu işverenin iş kolunda yapılan toplu sözleşmeye işyerinde uymaması nedeniyle işçi sendikasının işyerine karşı yürüttüğü boykotun kaldırılması ve zararlarının Devlet tarafından ödenmesi talebinin reddedilmesi olayında 11’inci maddenin uygulanabilir olduğuna, ancak sendika özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar vermiştir.

Son olarak, sendika özgürlüğüne ilişkin devletin pozitif yükümlülüğüne işaret eden Wilson ve The National Union Of Journalists, Palmer, Wyeth, The National Union Of Rail, Maritime, Transport Workers, Doolan ve Diğerleri/Birleşik Krallık davasına[35] değinmekte fayda vardır. Bu dava, sendikanın temsilinden vazgeçme karşılığı ücret artışı ve toplu iş sözleşmesi hakkı ile ilgilidir. İlk başvurucu, gazeteci olarak günlük bir gazetede çalışmaktadır. 10.11.1989 tarihinde diğer gazeteciler gibi başvurucu da gazete sahibinden bir yazı alır. Söz konusu yazıda, Ulusal Gazeteciler Sendikası ile mevcut anlaşmanın uzatılmayacağı ve artık toplu sözleşme konusunda bu sendika ile görüşmek istenmediği yazılıdır. Çalışanlara, eğer bireysel hizmet sözleşmesi imzalarlar, çalışma saatlerinde sendikal faaliyetlerle uğraşmazlar ve işverenle yapılacak görüşmede kendilerini sendika aracılığıyla temsil ettirme hakkından vazgeçerlerse, ücretlerinin yükseltileceği vaat edilir. Başvurucu Wilson, sözleşme imzalamayı reddeder. İzleyen yıllarda ücreti yükseltilir; ancak asla bireysel sözleşme yapmış olan diğer çalışanların ücretlerindeki artışa ulaşamaz. Başvurucu Palmer ve Wyeth ile Doolan ve diğer başvurucular, liman işçisi olarak Associated British Ports’da çalışmaktaydılar. 1992 yılında Associated British Ports, sendikayı artık tanımadığını bildirir. Başvurucular sendika hakkına ilişkin Sözleşmenin 11’inci maddesi ile düşünceyi açıklama özgürlüğüne ilişkin 10’uncu maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir. Başvurucular, Sözleşmenin 11’inci maddesiyle güvence altına alınan kendi menfaatlerini korumak amacıyla sendika kurma hakkının zorunlu olarak işverenle yapılan görüşmede işçilerin sendika tarafından temsil edilmesi hakkını da içerdiği ve bu hakkın kullanılması nedeniyle ayrımcılık yapılamayacağı düşüncesindedirler. Mahkeme, 11’inci maddenin, dernek kurma özgürlüğünün özel bir görünümü veya biçimi olarak sendika özgürlüğünü de içerdiğini hatırlatır. Mevcut olayda işverenler, sendikanın veya üyelerinin toplu iş sözleşmesi görüşmelerinin sınırlandırılmasına karşı her protestosunu, kolektif görüşmenin sona ermesine onay veren işçilerin ücretlerini arttırma sözü vermek suretiyle önceden engellemeye çalışmıştır. Böylece İngiliz hukuku, işverene dernek özgürlüğünün önemli bir unsuru olan bir haktan vazgeçmeye hazır olmayan işçilerin dezavantajlı duruma düşürülmesine izin vermektedir. Bu, işçilerin menfaatlerini korumak için sendikaya üye olmak isteyen işçilerin sınırlandırılması veya korkutulması niteliğindedir. İngiltere, finansal teşvik yoluyla işçilerin sendika özgürlüğü hakkının önemli bir unsurundan vazgeçmeye razı olmalarına izin vermek suretiyle Sözleşmenin 11’inci maddesinde öngörülen hakların icrasını güvence altına alma yönündeki pozitif yükümlülüğünü ihlal etmiştir.

B. Toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün sınırlandırılması (madde 11/2)

Daha önce belirttiğimiz gibi 11’inci maddede güvence altına alınan toplanma ve örgütlenme özgürlüğü, nitelikli haklar kategorisine girdiğinden bazı hallerde sınırlamaya tabi tutulabilecektir.

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne getirilecek sınırlamanın meşru sayılabilmesi üç koşul gerekmektedir. Hemen belirtelim ki, bu koşullar AİHM tarafından çok katı bir biçimde yorumlanmaktadır. Öte yandan Mahkeme, bu üç koşulu birlikte aramaktadır. Her üç koşulun yerine geldiğini davalı devlet ispatlamak zorundadır. AİHM bu üç koşulu aşağıdaki sıra ile incelemektedir. Koşullardan birinin yerine gelmediğini tespit ettiğinde, dosyanın incelemesini durdurur, söz konusu müdahalenin haksız olduğuna dolayısıyla da toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verir.

İkinci fıkra hükmü toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne müdahale konusunda devletlere bir takdir alanı tanımaktadır. Ancak devletlere tanınan bu takdir yetkisi de AİHM’nin denetimine tabidir. Sözleşmenin 11/2’nci maddesi ile güvence altına alınan toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne ilişkin yapılacak sınırlama ya da müdahale ayrıntılı bir şekilde düzenlenmeli, getirilen kısıtlamanın gerekliliği inandırıcı surette ortaya konulmalı, toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün demokratik toplumdaki önemi gözden uzak tutulmamalıdır.

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne meşru bir müdahale için gerekli üç koşul şunlardır:

a. Müdahale ya da sınırlama yasada öngörülmüş olmalıdır,

b. Müdahale meşru amaçlara yönelik olmalıdır,

c. Müdahale demokratik bir toplumda gerekli olmalıdır.

Toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün kullanımına müdahale ya da sınırlamanın meşru sayılabilmesi için gerekli olan koşulları bu şekilde sınırladıktan sonra, şimdi tek tek bu koşulları dava örnekleri ile birlikte ele almaya çalışacağız .

1. Müdahale yasalarda öngörülmüş olmalıdır

Diğer temel hak ve özgürlüklerle beraber toplanma ve örgütlenme özgürlüğü de ancak kanunla sınırlanabilmektedir. Kanun yasama organı tarafından açık görüşme ve tartışma ortamında hazırlanmakta, doğrudan doğruya kamuoyunun denetimi altında çıkartılmaktadır. Ayrıca kanun herkes için geçerli genel kurallar koymakta, belli kişi ya da grupları hedef alma ihtimalini önlemektedir.[36]

Müdahalenin yasayla öngörülmüş olması koşulunun AİHM içtihadındaki anlamı; hak ya da özgürlüğe müdahale teşkil eden önlem veya işlemin ulusal hukukta yasal dayanağının bulunması demektir.[37] Daha önce de ifade ettiğimiz gibi 2’nci fıkra hükmü, 1’inci fıkrada güvence altına alınan toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün kullanılmasına devletlerin müdahale etmesine imkan tanımaktadır. Ancak Devlet bu müdahale imkanını yasayla kullanabilecek, bunu yaparken de keyfi uygulamalara yer açmayacak düzenlemeler getirecektir.

Sözleşmenin 8, 9 ve 10’uncu maddelerinde olduğu gibi 11’inci maddesinde de yer alan yasa deyiminin şekli anlamda olmayıp, maddi anlamda olduğu ifade edilmektedir. Başka bir ifadeyle sözleşmede geçen yasa yahut yasal kelimeleri, münhasıran yasama organı tasarruflarına atıfta bulunmamaktadır.[38] Zira temel hak ve özgürlüklerin ne tür işlemlerle düzenleneceği ülkelerin iç hukuklarını ilgilendiren bir sorundur. Bu nedenle Sözleşmede geçen yasa deyiminin kanun, tüzük, yönetmelik, yerleşik içtihat gibi soyut norm koyan düzenleyici işlemleri kapsadığı söylenebilir. Nitekim Mahkeme, Sunday Times/Birleşik Krallık-1 davasında “hukukun öngördüğü” ibaresindeki “hukuk” sözcüğünün sadece yasayı değil, yazılı olmayan hukuku da kapsadığını ifade ederek, mahkemeye saygısızlıkla ilgili Britanya örf ve adet hukuku kurallarının, mevzuat olmayıp, içtihat hukukunun bir ürünü olmasının Mahkeme bakımından önem arz etmediğini dile getirmiştir. Benzer şekilde Malone/Birleşik Krallık davasında Mahkeme, “hukuka uygun olarak” ifadesinin, Sunday Times/Birleşik Krallık-1 kararında belirtilen genel prensipler ışığında yorumlanması gerektiğini işaret ettikten sonra, hukuk kelimesinin, sadece yazılı hukuku değil, fakat yazılı olmayan hukuku da kapsayacak şekilde yorumlanması gerektiğini kabul etmiştir. AİHM, 10’uncu maddenin ihlaline ilişkin Groppera Radio Ag ve Diğerleri/İsviçre ve Autronic Ag/İsviçre davalarında uluslararası hukuk ilkelerinin de müdahale için hukuki bir temel oluşturabileceğini ifade etmiştir.

Müdahale içeren düzenlemenin yasa ile yapılmış olması aynı zamanda düzenlemenin niteliği ile de ilgilidir. AİHM, birçok kararda müdahaleye hukuki dayanak teşkil ettiği ileri sürülen normun aleni, ulaşılabilir, tahmin edilebilir ve öngörülebilir olması gerektiğini belirtmiştir. Nitekim ifade özgürlüğüne ilişkin olan Sunday Times/Birleşik Krallık-1 davasında mahkeme bu hususu şu şekilde ifade etmiştir. “ Mahkemenin görüşüne göre, “hukuken öngörülmüş” ifadesinden şu iki koşul ortaya çıkmaktadır. Birincisi, (uygulanacak olan) hukuk, yeterince ulaşılabilir olmalıdır; eşdeyişle, vatandaşlar belirli bir olaya uygulanabilir nitelikteki hukuk kurallarının varlığı hakkında yeterli bilgiye sahip olabilmelidirler. İkincisi, vatandaşların davranışlarını düzenlemelerine olanak vermek için yeterli açıklıkta düzenlenmemiş bir norm, “hukuk” kuralı olarak kabul edilemez. Vatandaşlar belirli bir eylemin gerektirdiği sonuçları, durumun makul saydığı ölçüde ve eğer gerekiyorsa uygun bir danışmayla önceden görebilmelidir.”[39] Aynı görüşü Kokkinakis/Yunanistan davasında da dile getirmiş, ulusal yasadaki suçun belirsizliğine işaret etmiştir. Öte yandan 8’inci madde çerçevesinde değerlendirilmiş olmakla beraber Mahkeme Rotaru/Romanya davasında[40] istihbarat servisinin başvurucu hakkında kişisel veri içeren gizli dosya bulundurmasına ilişkin ulusal düzenlemenin, kişiye davranışını düzenlemesine olanak sağlayacak şekilde kesin olarak formüle edilmediğini, bu nedenle müdahalenin yasaya dayanmadığını ifade etmiştir. Aynı şekilde Petra/Romanya davasında[41] ise Mahkeme, mahkumların haberleşmesinin izlenmesine olanak sağlayan ulusal düzenlemelerin ulaşılabilir olmadığına, bu nedenle müdahalenin yasa ile öngörülme koşulunun gerçekleşmediğine karar vermiştir.

2. Müdahale meşru amaçlara yönelik olmalıdır

Müdahale 2’nci fıkrada sınırlı olarak sayılan meşru amaçları gerçekleştirmeye yönelik bulunmalıdır. 2’nci fıkrada müdahaleye gerekçe oluşturacak amaçlar; ulusal güvenliğin, kamu emniyetinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın yahut başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması olarak sayılmıştır. Toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün bu amaçlar nedeniyle sınırlandırılmasının haklılığını davalı devlet ispatlamak zorundadır. Meşru amaç, ikna edici olarak ortaya konulmalıdır. Bu koşula ilişkin olarak örnek vereceğimiz davalar ile üçüncü koşul bağlamında ele alacağımız karar örnekleri genelde aynı olduğundan, meşru amaca ilişkin açıklamalarımıza son verip, toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne müdahalenin haklı olması için gerekli olan üçüncü koşula geçelim.

3. Müdahale demokratik toplumda gerekli olmalıdır

Ulusal makamların meşru amaçlar için yasa ile toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne müdahaleleri demokratik toplumun gerekleriyle uyumlu olmak zorundadır. Demokratik toplumun gerekleri, sınırlandırmanın kabul edilebilirliği konusunda önemli bir kriter olarak Mahkeme içtihatlarında kabul edilmektedir.

Kamu otoritelerinin başvurduğu ve şikayete konu olan kısıtlayıcı işlemin ya da önlemin demokratik bir toplumda gerekli olması koşulu iki unsuru içermektedir. Öncelikle hak veya özgürlüğe yapılan müdahale yahut sınırlama “gerekli” olacak, akabinde bu müdahale niteliği bakımından “demokratik toplumda caiz” yani demokrasi anlayışı ile uyumlu olacaktır.[42] Burada “acil bir sosyal ihtiyaç” ve “orantılılık” kavramları karşımıza çıkmaktadır.

Mahkeme içtihatlarında gerekli sözcüğü, acil bir sosyal ihtiyacın varlığını içermektedir. Mahkeme, 2’nci fıkradaki anlamıyla “gerekli” sıfatının, “zorunlu” sıfatıyla anlamdaş olmadığı gibi, “kabul edilebilir”, “olağan”, “yararlı”, “makul”, “arzu edilen” ifadelerinin esnekliğine de sahip olmadığını, bir “toplumsal ihtiyaç baskısı”nın varlığına işaret ettiğini belirtmiştir.

Acil bir sosyal ihtiyacın var olup olmadığının tespiti öncelikle ulusal otoritelerin ve ulusal mahkemelerin takdirindedir. Öte yandan ulusal makamların takdir alanı, 2’inci fıkrada sayılan her bir amaç için ayrı ayrıdır. Ancak bir kısıtlamanın 11’inci maddede düzenlenen toplanma ve örgütlenme özgürlüğü ile bağdaşıp bağdaşmadığına ilişkin son kararı verme yetkisi AİHM’de dir.

Orantılılık ilkesi ise, ulaşılmak istenen meşru amaç ile toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün sınırlandırılmasının orantılı olmasını ifade etmektedir. Amaç, 2’nci fıkrada sayılan ve devletlerin korunması uğruna toplanma ve örgütlenme özgürlüğüne müdahale edebilmelerine imkan tanıyan değer veya çıkarlardır. Araç ise müdahalenin kendisidir. Burada bir anlamda 11’inci maddenin koruma altına aldığı toplanma ve örgütlenme özgürlüğü ile 2’nci fıkradaki meşru amaçların çatışması söz konusudur. Bu nedenle çatışan yararlar değerlendirilirken, toplanma ve örgütlenme özgürlüğünün demokratik toplum için önemi göz önünde bulundurulmalıdır.

Yukarıda ayrıntılı şekilde incelediğimiz TBKP/Türkiye kararında Mahkeme, adı geçen partinin daha faaliyete geçmeden hemen ve kesin surette kapatılması ve mensuplarının her türlü politik sorumluluk yüklenmekten yasaklanması gibi ağır cezai tedbiri, güdülen amaçla orantılı ve demokratik bir toplumda gerekli olmadığı gerekçesiyle 11’inci maddenin ihlal edildiğine karar vermiştir. Mahkeme, bu kriteri Türkiye hakkındaki diğer tüm parti kapatma davalarında değerlendirerek, Refah Partisi dışındaki kapatma kararlarını da güdülen amaçla orantılı olmadığı, bu nedenle demokratik bir toplumda gerekli bulunmadığı gerekçesiyle 11’inci maddeye aykırı bulmuştur.

11’inci maddenin 2’nci fıkrasının son cümlesinde, bu hakların kullanılmasında silahlı kuvvetler, kolluk mensupları veya devletin idare mekanizmasında görevli olanlar hakkında meşru sınırlamalar konabileceği belirtilmiştir. Ancak, bu hüküm istisnai nitelikte olduğundan, dar çerçevede yorumlanmalıdır. Başka bir anlatımla, devlet idaresinde yer alanların hepsinin 11’inci maddede hüküm altına alınan güvencenin dışında tutuldukları düşünülmemelidir. Nitekim Vogt/Almanya davasında[43] Mahkeme, Alman öğretmenlerinin, Alman hukuku çerçevesinde teknik olarak devlet idaresinin bir parçasını oluşturdukları halde, 10’inci madde ve örtülü olarak 11’inci madde haklarına sahip olduklarına karar vermiş ve başvurucunun hakkında sonradan yapılan disiplin soruşturmasında Alman Komünist Partisi üyesi olma ve bu parti lehine siyasal faaliyette bulunma gerekçesiyle anayasaya sadakatsizlikten memuriyet görevine son verilmesi olayında 10 ve 11’inci maddelerin ihlal edildiğine karar vermiştir.

Sonuç

Buraya kadar yapılan açıklamalardan, incelenen mahkeme kararlarından anlaşılacağı üzere; AİHS’nin 9’uncu maddesinde düzenlenen düşünce ve vicdan özgürlüğü ile 10’uncu maddesinde düzenlenen ifade özgürlüğü gibi, 11’inci maddede düzenlenen dernek kurma ve toplantı özgürlüğü de demokratik toplumun vazgeçilmez temel taşlarından biridir. 11’inci maddede güvence altına alınan dernek kurma ve toplantı özgürlüğünü değerlendirirken 9 ve 10’uncu maddeleri de göz önünde bulundurmak gerekir. Zira, çağdaş insan düşünen, düşüncesini ifade eden ve düşüncesi doğrultusunda örgütlenen insandır. Çağdaş demokrasinin çoğulculuk, hoşgörü ve açık fikirlilik ilkeleri bunu gerektirmektedir.

Diğer bazı temel hak ve özgürlüklerde olduğu gibi, dernek kurma ve toplantı özgürlüğü de mutlak bir özgürlük olmayıp, belirli durumlarda sözleşmeci devletler tarafından kısıtlanabilmektedir. Bu durumlar ise 11’inci maddenin 2’nci fıkrasında sınırlı olarak sayılmıştır. Sözleşmeci devletlerin bu fıkraya dayanarak dernek kurma ve toplantı özgürlüğüne getirecekleri sınırlama ya da müdahalelerin yerinde olup olmadığının denetimi ise AİHM’ye aittir. Mahkeme yapılan sınırlamanın demokratik toplumda gerekli olup olmadığı, amaç ile araç arasında orantı bulunup bulunmadığı kriterleri yönünden inceleme yapmaktadır. Bu inceleme sonucunda müdahalenin ağır bir sosyal ihtiyacı karşılamak için konulduğunun, amaç ile araç arasında orantısallık bulunduğunun tespiti halinde müdahalenin meşru olduğuna, aksi takdirde dernek kurma ve toplantı özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verecektir. Ulusal mahkemeler de önlerine gelen bu tür ihtilaflarda AİHM’nin yol gösterici içtihatları doğrultusunda değerlendirme yapıp, karar vermelidirler.

[1] Kabaoğlu İbrahim, “Özgürlükler Hukuku”, 6. Baskı, 2002, s. 43, 44.

[2] Kaboğlu, age., s. 384.

[3] Kaboğlu, age., s. 433.

[4] Kaboğlu, age., s. 435.

[5] Anayasa Mahkemesinin 10.07.1992 tarih ve 1991/2 E, 1992/1 K.

[6] Turhan, Mehmet; “AİHS ve Siyasi Parti Kapatma Davaları”, Liberal Düşünce Dergisi, S. 22, s. 17.

[7] Kaboğlu, age., s. 383.

[8] Tezcan, Durmuş, Erdem, M.Ruhan, Sancakdar, Oğuz, “AİHS ve Uygulaması”, Adalet Bakanlığı Yayını, Ankara 2004 s. 287.

[9] Kaboğlu, age., s. 405.

[10] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 287.

[11] Doğru, Osman, “İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi İçtihatları”, C. 1, 1. Baskı, İstanbul 2002, s. 416.

[12] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 287.

[13] Doğru, age., s. 913.

[14] Doğru, age., s. 1171.

[15] Gözübüyük, A.Şeref, Gölcüklü, A. Feyyaz, “AİHS ve Uygulaması”, 4. Baskı, Turhan Kitabevi, Ankara 2003, s. 369.

[16] Doğru, age., s. 927.

[17] Kaboğlu, age., s. 386.

[18] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 288.

[19] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 288.

[20] Doğru, age., s. 949.

[21] Doğru, age., s. 1015.

[22] Doğru, age., s. 408 vd., s. 528 vd.

[23] Doğru, age., s. 1004.

[24] Gözlügöl, S.Vakkas, “AİHS ve İç Hukukumuza Etkisi”, 2. Baskı, Ankara 2002, s. 211, 212.

[25] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 292 vd.

[26] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 294.

[27] Doğru, age., s. 1028.

[28] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 296.

[29] Gözübüyük, Gölcüklü, age., s. 389 vd.

[30] Doğru, age., s. 132.

[31] Doğru, age., s. 128.

[32] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 291.

[33] Doğru, age., s. 946.

[34] Doğru, age., s. 974.

[35] Tezcan, Erdem, Sancakdar, age., s. 291.

[36] Kapani Münci, “Kamu Hürriyetleri” 7. Baskı, Ankara 1993, s. 231.

[37] Gözübüyük, Gölcüklü, age., s. 375.

[38] Gözübüyük;Gölcüklü, age., s. 376.

[39] Doğru, age., s. 292.

[40] Doğru, age., s. 1051.

[41] Doğru, age., s. 1009.

[42] Gözübüyük, Gölcüklü, age., s. 378.

[43] Doğru, age., s. 967.

BİR İNSAN HAKLARI BELGESİ: AVRUPA BİRLİĞİ TEMEL HAKLAR ŞARTI

2006-10-20T01:16:00.000-07:00

BİR İNSAN HAKLARI BELGESİ:

AVRUPA BİRLİĞİ TEMEL HAKLAR ŞARTI

Ahmet ULUTAŞ

APK Başkanlığı

Tetkik Hâkimi

Giriş

Avrupa entegrasyon hareketinin başından itibaren demokrasinin, hukuk devletinin ve insan haklarına saygının teşviki amaç olarak takip edilmiştir. İnsan haklarının himayesi ayrı olarak AT’nin orijinal görev alanında yer almasa da konu bugün AB’nin doğal siyasi amacı olarak kabul edilmiş bulunmaktadır. İnsan haklarına saygı AB’nin dış ilişkilerini ve aday ülkelerle ilişkilerini de büyük ölçüde etkiler hale gelmiştir.

3-4 Haziran 1999’da AB’nin 15 devlet ve hükümet başkanından oluşan Avrupa Konseyi Köln Zirvesinde, Parlamento temsilcilerinin de katılacağı bir heyeti Temel Haklar Şartı’nı 2000 yılı sonuna kadar hazırlamakla görevlendirmiştir. Birlik yurttaşlarının haklarının güçlendirilmesini, AB kimliği ve meşruiyetinin güçlenmesini hedefleyen bir temel haklar şartı hazırlama kararı zirvede Konsey dönem başkanlığını yürüten Almanya’dan gelen öneri üzerine alınmıştır. Bu kararla başlayan çalışmalar Aralık 2000 tarihinde Nice’de Temel Haklar Şartı’nın kabulü ile son bulmuştur. Bu Şart AB’ye ne sağlayacak? Bu Şart AB kapsamında temel hakları[1] düzenleyecek, bir araya getirerek tek bir katalog içinde toplayacak, bu sayede AB’nin yalnızca bir ülkeler topluluğu değil, aynı zamanda bir değerler topluluğu olarak nitelenmesine de katkıda bulunacaktır.[2]

I. Temel Haklar Şartı öncesi Avrupa Birliğinde insan haklarının gelişim süreci

Şekli bir temel haklar şartı olmaksızın da Birlik hiçbir zaman temel hak ve özgürlükleri gözardı etmemiştir.[3] Temel insan haklarının temini ve teşviki her zaman için AB’nin ana görevi olarak kabul edilmiş ve temel haklar gerek AB politikalarının şekillenmesinde ve gerekse ATAD’ın (Avrupa Toplulukları Adalet Divanı) uygulamasında dikkate alınmıştır. AB’de temel haklar antlaşmanın kendisinde, diğer kaynaklara göndermelerle ve ATAD’ın içtihatları çerçevesinde olmak üzere üç seviyede dikkate alınmıştır.

AT Antlaşmasında temel haklarla ilgili hükümler yer almaktadır. Dört temel özgürlük, ayrımcılık yasağı, kadın ve erkeğin eşit ücret alması prensibi bunlara verilecek örneklerdendir. Buna rağmen münferit temel insan hakları listesi yapılamamıştır. Üye ülkeleri bağlayıcı olmaksızın istihdamın artırılması, sosyal haklar alanında iyileştirmeler, çalışma koşullarının iyileştirilmesi yeterli bir sosyal koruma olarak kabul edilmiştir. AB Antlaşmasının 6’ncı maddesi Birliğin istinat ettiği prensipleri vurgular. Bunlar özgürlük, demokrasi, hukuk devleti, insan hakları ve temel özgürlüklerine saygıdır. İnsan hakları bakımından madde Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine ve üye ülkelerin ortak anayasal geleneklerine atıf yapmaktadır. Amsterdam Antlaşması ile birlikte Antlaşmanın 7’nci maddesi insan haklarını ağır şekilde ve sürekli ihlal eden üye devletlere karşı uygulanacak yaptırım mekanizması öngörmektedir. Bu yaptırım AB üyeliğinden doğan muayyen hakların askıya alınmasına kadar varabilecektir. Bunun dışında AB Antlaşmasının 49’ncu maddesinin 1’nci fıkrası, 6’ncı maddede yer alan prensipleri yeni devletlerin AB’ye katılma koşulları olarak kabul etmiştir. Amsterdam Antlaşmasının girişinde insan haklarına saygının yanı sıra, 1961 tarihli Avrupa Sosyal Şartı’nın ve 1989 tarihli Topluluk Temel Sosyal Haklar Şartı’nın tespit ettiği şekilde, bağlayıcı temel prensip olarak sosyal hakların önemini teyit etmiştir. AB yurttaşlarının temel hakları çeşitli uluslararası sözleşmelerde, örneğin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde, BM Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinde de dayanaklara sahiptir. Bu sözleşmeler esas itibarı ile aynı hükümler içerse de kısmen farklılıklar da taşımaktadır. Bu alanda en yeni metin AGİT tarafından ilan edilen 1990 tarihli yeni Avrupa Paris Şartı’dır. Bu metin tüm AB üyesi ülkelerce imzalanmıştır. Ancak tabiidir ki, buradaki hükümler temel insan haklarının AB kapsamında himayesi bakımından doğrudan bir hüküm içermediğinden açık bir bilgi verememektedir.

Avrupa Birliği seviyesinde temel insan hakları himayesi şimdiye dek münferit durumlara ilişkin, AİHK’ya[4] istinat eden içtihatlarla sağlanmıştır. ATAD’ın (Avrupa Toplulukları Adalet Divanı) temel hakları himaye eden yaklaşımı AB yurttaşları bakımından şeffaf bir temel hak teminatı sağlayamamıştır. Birlik için bağlayıcı temel hakların açık olarak saptanması şimdiye kadar mümkün olmamıştır.[5] Temel insan hakları teminatı klasik hakların ötesine geçememiştir. Ekonomik özgürlüklerin yanısıra bio-genetik ve enformasyon teknolojileri alanında ortaya çıkan yeni nesil temel haklar da dikkate alınmamıştır.

Maastricht Antlaşması ile tesis edilen Birlik yurttaşlığı[6] da uzun süre ulusal vatandaşlığın genişletilmesi olarak görülmüştür. Bu çerçevede entegrasyonun güçlenmesinin zorunlu olarak daha çok politikanın topluluk tarafından düzenlenmesine karşılık bireylerin sistem içinde kendi durumları itibarı ile karanlıkta kaldığı dikkate alınmamıştır. Topluluk düzenlemelerinin yoğunluk kazanması paralelinde, bireylerin kendilerini doğrudan ilgilendiren Avrupa politikası önlemlerine ilgisi artmıştır. AB seviyesinde ancak birincil hukukta ortak değerlerin ve temel hakların saptanması üzerinden, içtihatların gerekli ölçüde otoritesi, teminatı ve demokratik anlamda kabulü sağlanabilir.

Bu genel değerlendirmelerden sonra Temel Haklar Şartı’nın anlam ve yapılış amacının tartışılması gerekir. Temel insan hakları, egemenlik yetkisine sahip olanların bu egemenliklerini sınırlamak, bireye devlet otorite ve gücü karşısında birtakım teminatlar sağlama gibi amaçlar taşır. Temel hak teminatının sağlanması ile hukuk devleti varlığı anlam kazanır. AB’nin bilinen ve klasik anlamda bir devlet teşkil etmemesi, temel hak şartının oluşturulmasına teorik temelde bir engel teşkil etmemektedir. Temel haklara riayet yükümlülüğü topluluk tarafından egemenlik yetkileri kullanıldığı ölçüde topluluğu da bağlamaktadır.[7] Hazırlanan Temel Haklar Şartı’nda da büyük ölçüde şimdiye değin mevcut olan haklar yer almaktadır. Yalnız Temel Haklar Şartı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine ilaveten medeni ve siyasi hakların yanısıra, sosyal ve ekonomik hakları da içermektedir.

Temel Haklar Şartı’nın ifa ettiği bir diğer önemli fonksiyon ise içerdiği insan hakları koruma hükümlerinin yanında, AB’nin hangi hakları korumaya değer gördüğüne açıklık getirmektedir. Şart, AB bünyesinde temel hakların anlam ve kapsamına, bireylerin hak ve yükümlülüklerine açıklık getirerek ortak hukuk düzeninin kabul görme şansını yükseltmektedir. AB’nin kendi temel haklar şartıyla objektif bir Avrupa değerler düzeninin mevcudiyeti dile gelmektedir. Şart bağımsız Avrupa siyasi kriterlerinin icrasında önemli bir adım teşkil etmektedir. Bu sayede AB yurttaşlarının özgürlük haklarını temin eden bir değerler topluluğu olarak kabul görecektir. Şart Avrupa Birliğini bir değerler topluluğu olarak ekonomik ve parasal birliğin ötesine taşımaktadır. Ekonomik Avrupa, hak ve yükümlülükleri olan Avrupa ile tamamlanmaktadır. Şartla bir taraftan şimdiye dek gerçekleştirilen entegrasyon konsolide edilirken, diğer taraftan temel hakların mutlak olarak kodifiye edilmesiyle, AB yurttaşlarına Brüksel kararlarına karşı kendi bireysel haklarını koruma imkanı verilmek istenmiştir. Oluşturulacak ortak bir temel hak katalogu Avrupa kimliğinin üretilmesini de ateşleyici etki yaratacaktır. Bu kimlik, ulusal kimlikleri ikame etmeyecek, ulusal kimliğin yanı sıra ortaya çıkacak ve hep birlikte Avrupa’nın büyümesine katkı yapacaktır.[8]

Birlik yurttaşlarının hakları konusunda açıklık getirilmesi ve AB hukukunun uygulanma alanında tanınan hakların teminatı olması Şart’tan beklenen hususlardandır. Avrupa hukuk düzeninin şeffaflığı gerçekten önemli bir şekilde güçlendirilmiş olacaktır. Bugüne değin çok çeşitli devletler hukuku, topluluklar ve ulusal hukuk metinlerinde dağınık olarak bulunan temel haklar tek bir metin içinde toplanmış ve içtihatlarla gelişen yargıç hukuku yerine AB yurttaşı tarafından rahatlıkla anlaşılabilen bir metin ortaya çıkmıştır. Şart bu hali ile temel insan hakları alanında ortak Avrupa müktesebatının bir özü olarak kabul edilmektedir. Temel haklar Avrupa’nın demokratik haklarına açıklık getirmekte ve bu şekilde, AB’nin meşruiyeti ve AB yurttaşlarınca kabul görmesi sağlanmaktadır. AB yurttaşlarının onayı olmaksızın entegrasyonun daha ileri adımlarının atılamayacağı bugün bir gerçek olarak kavranmaktadır. Temel Haklar Şartı’nın kamuoyu tarafından kabul görmesinde Şart’ın hazırlanmasında açık ve şeffaf bir prosedürün uygulanması önemli bir rol oynamıştır.

II. Uygulanan usul ve süreç

Almanya’nın inisiyatifiyle 3-4 Haziran 1999 tarihli Köln zirvesinde Avrupa İnsan Hakları Konvansiyonunda yer alan ve üye devletlerin ortak anayasal geleneklerinden oluşan temel hakların bir metinde toplanması karara bağlanmıştır. Bir heyeti bu konuda görevlendiren karar Şartın program düzenleme olarak siyasi direktifler içermesini öngörmemiştir.

Finlandiya dönem başkanlığınca Tampere’de 15-16 Ekim 1999’da toplanan Avrupa Konseyi bu heyetin teşkili ve çalışma şeklini saptamıştır. Oluşturulan heyetin buna göre hükümetlerarası konferansa paralel, ancak ondan ayrı çalışması kabul edilmiştir. Bu heyette dört grubun yer aldığı görülmektedir. Bunlar 15 devlet ve hükümet başkanı temsilcisi, 30 ulusal parlamento temsilcisi, 16 Avrupa Parlamentosu üyesi ve Komisyon Başkanını temsilen bir Komisyon üyesidir. Heyet seçimle kendi içinden bir başkan seçmiştir. Çalışmalara Ekonomik ve Sosyal Komite, Bölgeler Komitesi, Ombudsman, sivil toplum örgütleri temsilcileri ve uzmanlar da katılmıştır. Bunun dışında aday ülkeler de Şart’a ilişkin görüşlerini ortaya koyma imkanını elde etmişlerdir. Heyet üyeleri tarafından yapılan formülasyon önerileri ışığında redaksiyon komitesi ilk şart tasarısını hazırlamıştır. Hazırlanan bu tasarı metninin yeterli olgunluğa geldiğinde Avrupa Konseyine iletilmesi kararlaştırılmıştır.

Heyet ilk toplantısını 17 Aralık 1999’da yapmıştır. İlk toplantıda Almanya temsilcisi olarak toplantıya katılan Roman Herzog başkanlığa seçilmiştir.[9] 1 ve 2 Şubat 2000’de yapılan toplantıda heyet kendini “Konvansiyon” olarak adlandırma kararı almıştır. Beş kişiden oluşan ve Roman Herzog başkanlığında çalışan bir redaksiyon komitesi oluşturulmuş ve bu komite değişik kategorideki hakları tasarı haline getirmiş ve Konvansiyona incelenmek üzere iletmiştir. Konvansiyon yaptığı 30 kadar toplantı sonrasında son toplantısını 11-12 Eylül 2000’de yapmış ve nihai tasarıyı kabul etmiştir.

Burada Konvansiyon yönteminin benimsenmesiyle Avrupa entegrasyon tarihinde ilk kez yeni ve farklı bir yöntem uygulanmış, devlet ve hükümet başkanları kapalı kapılar ardında karar almamış, üyelerinin çoğunluğu AB yurttaşlarınca doğrudan seçilen milletvekillerinden oluşan bir heyete görev verilmiştir. Bu sayede temel hakların hükümetler tarafından yukarıdan verilmeyip, insanların kendisinin bu hakları elde etmesinin gerekliliği düşüncesi nazara alınmış olmaktadır. Bunun da ötesinde Konvansiyon hızlı ve etkin bir çalışmanın şeffaflık ilkesinin egemen olduğu koşullar altında da gerçekleşmesinin mümkün olduğunu göstermiştir.

Konvansiyon yöntemi, bugün AB Anayasasının formüle edilmesinde kullanılan bir yöntem olarak, ilk başarılı semeresini Temel Haklar Şartı çerçevesinde vermiştir.[10] AB yurttaşları kendilerinin somut olarak etkilendikleri AB karar ve önlemleriyle ilgilenmektedirler. Bunun da ötesinde entegrasyon sürecine ilişkin gelişmeler açık ve şeffaf bir tarzda gerçekleştiği ölçüde bununla doğru orantılı olarak AB’ye olan kamuoyu ilgisi de artmaktadır. Bu şekli ile Konvansiyon yöntemi bir hükümetlerarası konferans yapılmasına alternatif teşkil etmektedir. Hükümetlerarası konferansın eksiklerinden olan, şeffaf olamama, oybirliği zarureti ve Parlamentoların müzakerelerdeki etkilerinin azlığı gibi hususlar bu prosedürle ortadan kalkmış olmaktadır.

III. Ortak anayasal gelenekler

Temel Haklar Şartının hazırlanması Avrupa Anayasasının oluşumunda ilk adımı teşkil etmektedir. Ancak AB’nin federal yapısının güçlenmesinden endişe duyan ve hükümetlerarası işbirliği modeli taraftarları, Temel Haklar Şartına da kuşkuyla bakmış ve mevcut AİHK ve Sosyal Şart çerçevesinde ayrı bir Avrupa Temel Haklar Şartının gerekli olmadığını ileri sürmüşlerdir. Özellikle İrlanda, İsveç, Danimarka ve İngiltere yeni bir temel hak katalogu ile yeni yükümlülüklerin doğacağı ve yeni egemenlik yetkisi devirlerinin söz konusu olacağı endişesiyle Şart’a genel olarak kuşkuyla yaklaşmışlardır.[11] Özellikle sosyal hakların devlete karşı güvence altına alınması çerçevesinde karşı koyma oldukça güçlü olmuştur. Buradan hareketle endişe edilen bir diğer husus da, Avrupa çapında sosyal hakların anlaşmalara dercedilmesiyle ATAD’a ulusal istihdam ve sosyal politika alanlarında yeni yetkiler tanınmasıdır.

Temel Haklar Şartının hazırlanmasında ortaya çıkan uyuşmazlığın arkasında üye ülkelerin farklı anayasa geleneklerine sahip olmaları da bulunmaktadır.[12] Nispeten yeni olan Yunanistan, Portekiz ve İspanya anayasalarında temel haklar kapsamlı olarak kaleme alınmıştır. Mevcut 14 anayasadan 12’si temel hak katalogu içerir. [13] Anayasalarda en yaygın olarak karşımıza çıkan hak çalışma hakkıdır. Örneğin çevre hakkı ise ancak yedi üye ülke Anayasasında açıkça yer almaktadır. İspanyol ve Portekiz anayasalarında sosyal haklara ilişkin önemli hükümler mevcut iken, Alman Anayasasında ise 20’nci maddede yer alan “sosyal federal devlet” ve 28 nci maddede yer alan “sosyal hukuk devleti” ifadesi dışında somut sosyal haklar ve amaçlar yer almaz.

Bütün bu farklı gelenekler sonucu Şart’ın ekonomik ve sosyal haklar bölümünün içeriği konusunda birbirinden farklı görüşler ortaya çıkmıştır. İngiltere Şart’ın medeni ve siyasi hakların ötesine geçmemesi sosyal ve ekonomik haklara dokunmaması gerektiğini ileri sürmüştür. İngiliz görüşüne göre Şart sadece ulusal hukuklarda geçerli ve mevcut haklara açıklık getirebilir, yeni AB yetkileri yaratamaz. Fransız görüşü ise bunun tam tersi olup, sosyal haklar Avrupa kimliğinin bir unsurudur ve Şart’ın ana konusu olmalıdır. Temel Haklar Şartı mevcut hakların bir listesini yapmakla yetinmemelidir.

IV. Tasarı üzerinde mutabakata varılması

28 Temmuz 2000’de nihai tam tasarı oluşturulmuştur. Aşırı şüpheci (ultra suspicious) AB üyesi ülkeler Şart’ın uygulama alanıyla ilgili 49’uncu maddesine, AB’nin yetkilerinin genişlemesini önlemek için sıkı bir sınır konulmasını talep etmişlerdir.

Tasarı üzerinde tartışmalar sürerken Konvansiyonda çok sayıda değişiklik teklifi yapılmıştır. Bu değişiklik önerileri çerçevesinde tasarıdaki düzeltmeler 20 Eylül 2000’de yapılan yeni bir Konvansiyon toplantısında tamamlanmıştır. Tasarının yeniden ele alındığı bu toplantıda dibace üzerinde tartışma yaşanmıştır. Hıristiyan Demokrat Avrupa Parlamentosu milletvekilleri dibacede Tanrıya atıf yapılmaz ise tasarıyı kabul etmeyeceklerini ifade etmişlerdir. Konvansiyon başkanı Herzog sonuç olarak farklı tercüme olanakları sağlayan geniş bir formülasyonla çözüm bulmuştur.

V. Şart’ın içerik ve yapısı

Komisyon sadece bireylerin yetki alanına giren temel hakları kapsayan bir şart hazırlamayı değil, insan haklarını, temel hakları ve medeni hakları tanımlayan modern bir şart yaratmayı amaçlamıştı. Bununla beraber Şart’ın 51’nci maddesi Şart’ın topluluk için yeni yetki ve görevler tesis etmediğini, Şart’ın topluluk organlarını ve üye devletleri topluluk hukukunun icrası çerçevesinde bağladığını öngörmektedir.

Gözden geçirilmiş tasarı anlaşılır ve tam olarak kaleme alınmış AB yurttaşlarının Birlik kurumlarına karşı haklarını düzenleyen 54 adet madde içermektedir. Şart bir dibace ile başlamakta ve 7 bölüm- insan onuru, özgürlükler, eşitlik, AB yurttaşlık hakları, dayanışma, adli haklar ve genel hükümler olmak üzere- içermektedir. Dibace Birliğin ilke ve prensiplerini saymakta, subsidiarite prensibi, üye devletlerin ortak anayasa geleneklerinden ve uluslararası yükümlülüklerinden doğan haklar teyit edilmektedir. Komisyon temel hakları, anlaşmanın bir parçası gibi formüle etmeyi kararlaştırmıştır.

Şart Birlik yurttaşlarının siyasi, medeni, ekonomik ve sosyal haklarını tek bir metin içinde bir araya getirmiştir.[14] Bu şekilde hakların bölünmezliği prensibi gerçekleşmiştir.[15] Şimdiye değin siyasi ve medeni hakların bir tarafta, ekonomik ve sosyal hakların diğer tarafta ayrı hukuki metinlerde ele alınması uygulamasına son verilmiştir. Temin edilecek haklar Birlik yurttaşları için kabul edilen haklar istisna olmak üzere, vatandaşlık ayrımı yapılmaksızın tüm insanlar için geçerli olacaktır.

Şart çağın koşullarına uygun olarak genlerle oynama yasağı ve insan klonlaması gibi bioetik prensipleri de içermektedir (madde 3).[16] Verilerin korunması hakkı, sadece İspanyol ve Portekiz Anayasasının tanıdığı bir hak olarak Şart’ın 8’nci maddesinde yer almıştır. Şart’ın 16’ncı maddesinde teşebbüs hürriyeti topluluk hukuku ve ulusal hukuk düzenlerine ve uygulamalarına göre kabul edilmiştir.[17]

Şart’ın 22’nci maddesinde Birlik, kültürel dini ve dil çeşitliliğine saygı gösterme yükümlülüğüne girmektedir. İspanya ve Fransa’nın etkileriyle ulusal azınlık hakları madde metnine alınmamıştır.[18] Sosyalistlerin irade ve istemleriyle, yaşlı insanların onurlu ve bağımsız yaşama hakkı ve sosyal ve kültürel yaşama katılma hakkı kabul edilmiştir (md. 25). Şart birlik politikaları çerçevesinde (35, 37 ve 38’nci maddeler) düzeyli bir sağlık hakkı, çevre hakkı ve tüketici korumasını garanti etmektedir. 41’nci maddede yer alan “iyi yönetim” hakkı[19] ve topluluk organlarının dokümanlarına ulaşma hakkı (42’nci madde) topluluk yönetiminin şeffaf ve fonksiyonunun amacına uygun olması talebine uygun düşmektedir.

Sosyal hakların Şart teminatları kapsamına alınması son ana kadar tartışmalı kalmıştır. Şart’ta yer verilen sosyal haklar bu nedenle oldukça mütevazı ve ciddi itirazlar nedeniyle elastik bir şekilde formüle edilmeye çalışılmıştır. Örneğin çalışma hakkından sadece geniş yoruma imkan veren çalışabilme hakkı (madde 15) ortaya çıkmıştır. İngiltere’nin itirazları dikkate alınarak her seviyede değil sadece uygun seviyelerde toplu sözleşme hakkı kabul edilmiştir. Bunun dışında danışma ve enformasyon hakkının içeriği (madde 27) tam olarak açık değildir. Grev hakkı (madde 28) bir çok alanda kabul edilmemiştir. Ancak sosyal hakların Temel Haklar Şartında düzenlenmesinin, örneğin sosyal hakları basit bir hak olarak düzenleyen Alman Anayasasına nazaran bu hakların önemini artırıcı etki yarattığı söylenebilir.

Şart henüz birliğin yetki alanına girmeyen, örneğin ceza hukuku hükümleri de içermektedir (ölüm cezası yasağı madde 2). Tam olarak açıklığa kavuşmayan durum, bazı hakların özel kişiler arasında doğrudan etki doğurabilmesi imkanına sahip olup olmadığıdır. Şart her şeyden önce AB yurttaşlarına karşı AB organlarını bağlamaktadır. Şart bilahare birincil hukuka dahil olacaksa,[20] burada bir inceleme yapmak gerekmektedir. Şart’ın uygulanma alanı VII. Bölümün genel hükümlerinde açık olarak ortaya konmuştur. Bu hüküm Şart’ın kapsamını açıklamak ve sınırlarını göstermek bakımından ışık tutmaktadır. AİHK ve Şart arasında ve yine Strasbourg İnsan Hakları mahkemesi ve ATAD içtihatları arasında sapma tehlikesine sınır koyan düzenleme de AİHK’ya atıf yoluyla çözümlenmiştir (madde 52/3).[21] Şartın Birlik için yeni yetkiler oluşturması ve subsidiarite prensibini ihlal etme tehlikesi 51’inci madde ve devamındaki düzenlemelerle önlenmiştir.[22]

Temel Haklar Şartı, kendisine yöneltilen kimi yetersizlik eleştirilerine karşın bir uzlaşı metni özelliğini taşıdığı gibi, konvansiyon üyeleri arasındaki birbirinden sapan pozisyonları makul bir dengeye oturtan bir metindir. Bir çok hüküm görüşmeler sırasında başlangıçtaki formülasyona nazaran daha da yumuşatılmıştır. İngiltere’nin reaksiyon ve itirazlarının bir yansıması olarak sosyal ve ekonomik sorunlara ilişkin maddelerde, bu hakların geçerli hukuk ve ulusal uygulamalarla uyumlu olarak anlaşılacağı vurgulanmıştır. Bu sayede kodifiye edilen sosyal hakların yeni sübjektif iddialara konu edilmesi önlenmek istenmiştir. Daha doğrusu bu hükümlerin bir kısmında haklar değil amaçlar formüle edilmiştir. Bu şekilde grev hakkı açık olarak tanınmış ancak ulusal kanunların sınırları esas alınmıştır.

Mesken hakkı konusunda çoğunluk sağlanamamakla beraber, mesken yardımı kabul edilmiştir (madde 32). Ekim 2000’de tasarıya ilişkin prosedür şekli olarak tamamlandıktan sonra, tasarı, devlet ve hükümet başkanlarına iletilmiştir. Devlet ve hükümet başkanları Biarritz’de yapılan 13-14 Ekim 2000 tarihli informel zirvede oybirliği ile Temel Haklar Şartı’nı kabul etmiştir.[23] Bunun üzerine Şart’ın, Komisyon ve AP tarafından kabul edilmesinden sonra Nice zirvesinde ilan edilmesi kararlaştırılmıştır.

AP tasarıyı çoğunlukla kabul etmiştir. Şart AP milletvekilleri tarafından farklı şekillerde yorumlanmıştır. Parlamento raportörü Johannes Voggenhuber (Avusturyalı yeşil) yeni tasarıda işçi işveren hakları arasındaki dengenin kaybolduğunu eleştiri olarak dile getirmiştir. Teşebbüs hürriyeti kabul edilirken, işçilerin sosyal hakları sadece ulusal yasalar çerçevesinde dikkate alınacaktır. Çalışma hakkı iş bulma kurumunun hizmetinden bile ücretle yararlanma hakkına indirgenmiştir (madde 28). Diğer bir kısım milletvekilleri, Avrupa’da liberal ekonominin hakimiyetinin ilanı nedeniyle hayal kırıklığına uğradıklarını beyan etmişlerdir. Komisyon ise tasarıyı hiçbir rezerv olmadan kabul etmiştir.[24]

VI. Şart’ın hukuki statüsü

Şart’ın içeriği konusunda uzlaşma sağlandıktan sonra Şart’ın hukuki bağlayıcılığı yeni bir uyuşmazlık konusu olarak ortaya çıkmıştır. Şart’ın anlaşmalara ithal edilmesi her bir AB yurttaşına, haklarının AB organları veya AB hukukunu uygulayan ulusal organlar tarafından ihlali halinde dava açma hakkı temin edecektir. Temel hak ihlallerinin yalnızca ulusal hukuk üzerinden gerçekleşmesi durumunda ise Şart’ın hukuken bağlayıcı olması halinde dahi üye devletlerin temel hak düzenlemeleri geçerli olacaktır.

Avrupa Parlamentosu, Şartı Avrupa Anayasasının temeli olarak görmekte ve bu nedenle topluluk kurucu antlaşmalarına derhal dahil edilmesini talep etmekteydi. Komisyon da aynı şekilde Şart’ın anlaşma metnine dahil edilmesini belki biraz daha az vurgu ile talep etmekteydi. Bu çerçevede Komisyon, AP, Ekonomik ve Sosyal Komite, Bölgeler Komitesi ve sivil toplum örgütleri çoğunlukla Şart’ın hukuken bağlayıcı olması gerektiğini kabul ederken, üye ülkeler arasında bu konuda bir uzlaşma sağlanamamıştır. Özellikle İngiltere AB yurttaşlarının mahkemeler nezdinde Şart’ta yer alan haklara istinaden dava açabilmesini reddetmiştir.

İngiltere’nin karşı çıkması karşısında Biarritz’de Şart’ın hukuki bağlayıcılığında ısrar edilmesi sonuç vermemiştir. İngiltere temsilcisi Lord Goldsmith görüşünde muhtelif üye devletlerin karşı koyması nedeniyle bağlayıcı bir temel hak şartının kabulü şansının yüksek olmadığını ifade etmiştir. Bağlayıcı niteliğe sahip bir Şart bu görüşe sahip olanlar tarafından Avrupa süper devletini oluşturma istikametinde tek yönlü Avrupa entegrasyon projesi çerçevesinde atılmış gizli bir adım olarak nitelenmekteydi. İskandinav ülkeleri de Şartı sadece bir deklarasyon olarak görmek istemekteydiler. Zira İngiltere ve İskandinav ülkeleri Temel Haklar Şartını, Avrupa Anayasasının yolunu hazırlayan ve bu şekilde AB’nin devlet olarak şekillenmesinde bir truva atı olarak görmekteydiler.

7 Aralık 2000 tarihinde Şart nihayet Nice Zirvesi’nde Konsey Başkanı Chirac, Komisyon Başkanı Prodi ve Parlamento Başkanı Fontaine tarafından sadece resmen ilan edilmiştir. İngiltere Başbakanı Blair, Şart’ın sadece bir siyasi deklarasyon olarak kalacağını beyan ederken, Alman Başbakanı Schröder Şart’ın anlaşmalara dahil edilmesinin Nice Zirvesi sonrası süreçte Almanya’nın hedefleri arasında olduğunu ilan etmiştir. Fransa da bu hedefi paylaştığını ve gerçekleştirmeye hazır olduğunu ilan etmiştir. Schröder, zamanın İtalya Başbakanı Giuliano Amato ile beraber yayınladıkları ortak deklarasyonda, Şart’ın Avrupa Anayasasının tartışılacağı 2004 tarihinde toplanacak hükümetler arası konferans çerçevesinde yetki sınırlaması ve yetki taksimi konuları çerçevesinde ele alınmasını talep etmiştir.[25] Nice anlaşmasına ekli Avrupa Birliğinin geleceğine ilişkin bildiride de Şart’ın nihai statüsü sorununun gelecekteki reform çalışmalarının önemli bir parçasını oluşturacağı belirtilmiştir.

VII. AB Anayasasında şartın durumu

AB Temel Haklar Şartı’nın hukuksal niteliğini saptama sorunu, Konvansiyon’da[26] en yoğun görüşmelerin yapıldığı konular arasında yer almıştır. Görüşmelerde Taslak’ın Şart’a atıf yapmakla yetinmesi, Şart’ın ek bir protokolde Taslak ile bütünleşmesi ya da Taslak’ın ilk bölümüne (Bölüm I) Şart’ın tam metninin eklenmesi gibi ihtimaller tartışılmıştır. Sonuçta, Şart’ın Taslak’ın ikinci bölümünde (Bölüm II) kendi başlangıç kısmı ile beraber tam metin olarak yer alması kararlaştırılmıştır. Böylece Şart Taslak’ın bağımsız bir bölümünü oluşturacak biçimde, anayasa metni içine girmiştir. Konvansiyonun Şart’ı kimi maddelerinde değişiklik yaparak anayasa metninin kapsamına aldığı da vurgulanmalıdır.[27]

Şart’ın Taslak’a girmesi, ilk bakışta yazılı bir temel hak katalogundan beklenen bildik tüm siyasal yararları sağlamaktadır: AB’nin temel haklarla bağlılığı konusunda AB vatandaşları ile üye ülkeler ve aday ülkeler ulaşılabilir bir metne ve öngörülebilir bir hak kataloguna kavuşmuşlardır. Yazılı hak katalogu anayasanın ve AB’nin değerci kimliğini ortaya koymakta ve bütünleşme açısından bir meşruiyet unsuru olarak belirmektedir.

Ancak Şart Taslak’a eklenirken gösterilen özen eksikliği sonucu anayasa çift başlangıçlı bir metin haline gelmiştir: anayasanın başlangıç metni ve anayasa Bölüm II’de yer alan AB Temel Haklar Şartı’nın başlangıç metni. Bu yöntem, Şart’ın içerdiği bazı hakların Taslak’ın diğer bölümlerinde de düzenlenmesi ve bu şekilde kesişmeler ve çifte düzenlemeler sonucunu da doğurmuştur. Konvansiyon kesişen düzenlemeler sorununun çözümünde, Şart’ın özgün metninde bulunan bir normda yani II-112’nci maddenin 2’nci fıkrasında (Şart’ın kendi içindeki özgün numaralandırmasına göre 52’nci maddede) değişiklik yapmakla yetinmiştir. Buna göre Şart’ta tanınan haklar anayasanın diğer bölümlerinde de düzenlenmişse, söz konusu hakların kullanımı, anayasanın ilgili bölümlerindeki koşul ve sınırlamalara bağlı olacaktır. Oysa ilgili bölümlerde birbiri ile ilişkilendirilmiş daha sistematik bir düzenleme yapılabilirdi.

Konvansiyon Şart’ın güvence altına aldığı hakların içeriği konusunda tek bir hak dışında değişiklik yapmamıştır. Söz konusu hak belgelere ulaşma hakkıdır. Şart’ın özgün metninde belgelere ulaşma hakkı yalnızca Avrupa Parlamentosu, Konsey ve Komisyon’un belgelerini kapsıyordu. Şart, hakkın kapsamında yer alan belgeleri, AT Antlaşmasının 255’nci maddesi ile uyumlu biçimde belirlemişti. Oysa Anayasanın I-50’nci maddesinin 3’ncü fıkrası hakkın kapsamındaki belgeleri, Birlik organları, kuruluşları ve ajanslarının belgeleri olarak belirlemektedir. Böylece I-50 ile II-102’nci madde birbirleri ile uyumlu hale getirilmiştir.[28]

Sonuç

Avrupa Konseyinin Haziran 1999 tarihinde aldığı inisiyatifi tüm AB yurttaşları hatta yasal olarak AB üyesi ülke hudutları içinde ikamet eden bireyler için bir Temel Haklar Şartı’nın oluşmasını sağlamıştır. Şart gerek içerik olarak, gerekse hazırlanmasında izlenen yöntem olarak AB entegrasyonunun uzun vadeli gelişiminde dikkat çeken yeni motivasyonlar getirmiştir. Temel haklar katalogunun oluşturulmasıyla bir Avrupa Anayasasının en önemli unsuru içerik olarak ortaya konulmuştur. Bunun da ötesinde Konvansiyon yöntemiyle, tamamen yeni bir yöntem olarak, şeffaflık ve açıklık ihtiyacına cevap verilebilmiştir. Bu şekilde hükümetler arası konferans yöntemine bir alternatif yaratılmış olmaktadır.

Şart aday ülkeler bakımından da bu prensiplere saygı gösterilmesinin tam üyelik için ön koşul teşkil ettiğine ilişkin güçlü bir sinyal de teşkil etmektedir. Tüm AB’ye aday ülkelerden Avrupa Birliği, demokrasi ve hukuk devleti özelliklerini taşımalarını beklemektedir.[29] Bütün bunların ne anlama geldiğini şimdi Şart açıklığa kavuşturmuştur. Temel Haklar Şartı insan hakları ve temel haklar bakımından üçüncü devletlere Birliğin değerlerini ortaya koyan bir metin olarak dışarıya karşı Birliğin insan hakları politikasını ve uluslararası işbirliğini de etkileyecektir. Bu sayede Şart AB’nin diğer devletlere yaptığı insan haklarına riayet taleplerinin inandırıcılığının da bir vasıtası olacaktır. Bunun yanında Şart din, dil, ırk farkı gözetmeksizin ortak değerlerin mevcudiyetine istinaden AB’ye bir kültür topluluğu olma niteliği kazandırdığı gibi bu yolla ortak AB kimliği oluşturulmasına da dolaylı yoldan katkıda bulunacaktır.[30]

Temel Haklar Şartı AB yurttaşlığının içeriğinin doldurulması bakımından da önemli bir adım teşkil etmektedir. Demokratik sistemlerde egemenlik yetkisinin meşruiyeti temel hakların ve genel olarak ta insan haklarının teminiyle sağlanır.[31] Temel Haklar Şart’ı açık olarak AB yurttaşlarının haklarını ortaya koymuştur. AB’nin demokratik karakterinin altını çizmek ve AB yurttaşlarını birbirine daha yakınlaştırmak için belki de Şart bir büyük imkan oluşturacaktır. Ancak Şart’ın anlaşmalarda yer almaksızın hukuken bağlayıcılık kazanması mümkün değildir. Bunun sonucu olarak ta temel hak ihlallerinin Şart’a dayalı olarak dava konusu olabilmesi, Şart’ın topluluk hukukunun bir parçası olamaması nedeniyle “şimdilik” mümkün değildir.[32]

K A Y N A K Ç A

Alp, Mustafa, “Avrupa Birliği Temel Sosyal Hakları ve Türk İş Hukuku”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 6, S. 1, 2004, s. 1-41.

Arsava, A. Füsun, “AB’nin Anayasallaşma Sürecinde Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No: 2, Bahar 2004, s. 1-9.

Arsava, A. Füsun, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No. 1, 2003, s. 1-17.

Arsava, A. Füsun, “AB Hukukunda Yurttaşlık Kavramı”, KOÜHF Dergisi, S. 2, 1998/1999, s. 293-304.

Atay, Ender Etem, “AB Üyesi Olmanın Vatandaşlara Tanımış Olduğu Belli Başlı Haklar”, GÜHF Dergisi, C: II, S. 1-2, 1998, s. 229-257.

Balkır, Canan, “Kimlikler Avrupası Üzerine Düşünceler”, Yeni Türkiye, S. 36, 2000, s. 815-821.

Baydur, Mithat, “Avrupa Vatandaşlığı”, Yeni Türkiye Dergisi, S. 36, 2000, s. 822-834.

Baykal Sanem, “Avrupa Birliği’nin Geleceği: Meşruiyet Sorunu, Anayasallaşma Süreci ve Bütünleşmenin Nihai Hedefi Üzerine”, Uluslararası İlişkiler, C. 1, S. 1, 2004, s. 119-153.

Çelebi, Aykut, “Avrupa Halkların Siyasal Birliği”, İstanbul 2002.

Döner, Ayhan, “İnsan Haklarının Uluslararası Alanda Korunması ve Avrupa Sistemi”, Ankara 2003.

Gautron, Jean Claude, “Avrupa Yurttaşlığı ve Fransa’daki Hukuki-Siyasi Tartışma”, (Çev: Durmuş Tezcan), MÜ AT Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 1-2, 1997, s. 225-239.

Göçer, Mahmut, “Avrupa Birliği ve Temel Hakların Korunması”, (http://www.anayasa.gov.tr/%20anayargi/gocer.pdf), 31.03.2004.

Göztepe Ece, “Yurttaşlığın Kamusal ve Ulusüstü Boyutu: Avrupa Yurttaşlığı ve Göçmen Forumu Örnekleri”, AÜHF Dergisi, C. 52, S. 4, 2003, s. 229-248.

Gündüz Aslan, “Avrupa Birliğinde İnsan Haklarının Yeri: Kurumsal Düzenleme ve Bireylerin Hakları” , MÜAT Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 1-2, 1999, s. 93-108.

İKV, AB Tam Üyeliğinin Türkiye Vatandaşlarına Sağlayacağı Faydalar, İKV yayını, (Ed: Senem Aydın ve Can Köstepen), İstanbul 2003.

Karakaş Ayşe Işıl, “AT Hukuk Düzeni ve Ulus Devlet Egemenliği”, İstanbul 1993.

Komisyon, “European Governance:White Paper”, Brussels, COM, 2001, 428 final, Komisyon yayını.

Korkusuz, M. Refik, “Uluslararası Belgelerde ve Türk Anayasasında Temel Hak ve Özgürlükler”, İstanbul, 1998.

Mahçupyan, Etyen, “AB Kimliği, İslam Dünyası ve Zihniyet Açısından Türklerin İkinci Modernleşmesinin Anlam ve İşlevi”, Birikim, 2004, S. 187, s. 19-27.

Moussis, Nicholas, AB Politikalarına Giriş Rehberi, (Çev: Ahmet Fethi), İstanbul 2004.

Nezihoğlu, Halim, “Avrupa’nın Bütünleşme Süreci Işığında Avrupa Kimliğine Bir Bakış”, Yeni Türkiye, S. 36, 2000, s. 870-877.

Oder, Bertil Emrah, “Avrupa Birliğinde Anayasa ve Anayasacılık”, İstanbul 2004.

Oran, Baskın, “Küreselleşme ve Azınlıklar”, Ankara 2001.

Raoux Alain, Terrenoire Alain, “Avrupa Yurttaşlığı”, (Çev: Selahattin Bağdatlı), KOÜHF Dergisi, S. 1, 1997, (563-569).

Reisoğlu, Safa, “Uluslararası Boyutlarıyla İnsan Hakları”, İstanbul 2001.

Taşdemir, Hakan; Demir, Hasan, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 2, No. 3, 2002, s. 85-100.

Taşdemir. Hakan, “Maastricht Antlaşması Sonrasında Avrupa Topluluğu”, Yeni Forum Dergisi, C.17, S. 320, 1996, s. 32-37.

Tezcan. Durmuş; Mustafa Ruhan Erdem; Oğuz, Sancakdar, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması”, Adalet Bakanlığı yayımı, Ankara 2004.

Tezcan, Ercüment, “AB Yurttaşlığı: Gelişim ve Perspektifler”, Birikim, S. 157, 2002, s. 53-58.

Tezcan Ercüment, “AB Hukukunda Birey”, İletişim yayınları, İstanbul 2002.

Vardar Deniz, “AT’nin Kimlik Bunalımı ve Türkiye”, Görüş, S. 7, 1993, s. 38-45.

[1]“Temel hak ve özgürlükler” kavramı günümüzde özellikle anayasalarda yer alan hak ve özgürlükleri anlatmak için kullanılmaktadır. Öyleyse temel hak ve özgürlük kavramını anayasa koyucu tarafından çoğunlukla vatandaşına ancak genelde herkese tanınan ve herkese karşı ileri sürülebilen, toplumun bireye sağladığı özgürlük alanı olarak tanımlayabiliriz. M. Refik Korkusuz, “Uluslararası Belgelerde ve Türk Anayasasında Temel Hak ve Özgürlükler”, İstanbul 1998, s. 12.

[2] Avrupa Anayasasının perspektif ve dayanaklarının başında temel haklar yer almaktadır. Çünkü temel haklar her toplumsal yapıyı anayasallaştırır ve düzenlemenin muhataplarına kendinden kaynaklanan teminatlar sağlayarak entegre eder. Ayşe Füsun Arsava, “AB’nin Anayasallaşma Sürecinde Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No. 2, Bahar 2004, S. 2, s. 1-9.

[3] Bilindiği üzere İnsan hakları kavramı Batı Avrupanın kültürel ve hukuki mirasının bir parçasıdır. Bu kavramın ortaya çıkmasında ve dünyaya yayılmasında, Batı Avrupanın ciddi katkıları vardır. Geniş bilgi için bk. Aslan Gündüz, “Avrupa Birliğinde İnsan Haklarının Yeri: Kurumsal Düzenleme ve Bireylerin Hakları”, MÜAT Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 1-2, 1999, s. 93-108.

[4] 4 Kasım 1950’de Roma’da imzalanan “Avrupa İnsan Hakları Konvansiyonu” ile oluşturulan İnsan hakları koruma sistemi hakkında geniş bilgi için bk. Safa Reisoğlu, “Uluslararası Boyutlarıyla İnsan Hakları”, İstanbul 2001; M. Refik Korkusuz, “Uluslararası Belgelerde ve Türk Anayasasında Temel Hak ve Özgürlükler”, İstanbul 1998; Ayhan Döner, “İnsan Haklarının Uluslararası Alanda Korunması ve Avrupa Sistemi”, Ankara 2003; Durmuş Tezcan, Mustafa Ruhan Erdem, Oğuz Sancakdar, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması”, Adalet Bakanlığı yayımı, Ankara 2004.

[5] Avrupa Birliği Konseyi tarafından, AT’nin AİHK’ya taraf olmasının AT Antlaşması ile bağdaşıp bağdaşmayacağı konusunda, bu Antlaşmanın 128’nci maddesi uyarınca görüş bildirmeye davet edilen ATAD 28 Mart 1996 tarihli ve 2/94 sayılı kararında; Topluluğun insan hakları alanında genel normatif bir yetkisinin bulunmayışından bahisle, kurucu antlaşmaların bu haliyle AT’nin AİHK’ya taraf olmasının mümkün olmadığını belirtmiştir. Böylelikle AB’nin AİHK’ya taraf olmasını sağlayacak egemenlik devri üye ülkelerce yapılmadığından Birlik’in AİHK’nın karar ve denetim sistemine dahil olması ve Birlik organlarının eylem ve işlemlerine karşı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvuru imkanı doğmamıştır. Bu nedenle topluluk temelinde insan hakları koruması ATAD tarafından ortaya konulan içtihatlar yolu ile sağlanmaya çalışılmıştır. Bk. Mahmut Göçer, “Avrupa Birliği ve Temel Hakların Korunması”, (www. anayasa. gov. tr/anayargi/gocer. pdf), 31.03.2004.

[6] Birlik yurttaşlığı statüsü ve bu statü ile üye ülke yurttaşlarına tanınan haklarla ilgili geniş bilgi için bk. Ercüment Tezcan, “Avrupa Birliği Hukukunda Birey”, İstanbul 2002; Ender Etem Atay, “AB Üyesi Olmanın Vatandaşlara Tanımış Olduğu Belli Başlı Haklar”, GÜHF Dergisi, C: II, S. 1-2, 1998, s. 229-257; Mithat Baydur, “Avrupa Vatandaşlığı”, Yeni Türkiye Dergisi, S. 36, 2000, s. 822-834; Hakan Taşdemir, “Maastricht Antlaşması Sonrasında Avrupa Topluluğu”, Yeni Forum Dergisi, C. 17, S. 320, 1996, s. 32-37; Ece Göztepe, “Yurttaşlığın Kamusal ve Ulusüstü Boyutu: Avrupa Yurttaşlığı ve Göçmen Forumu Örnekleri”, AÜHF Dergisi, C. 52, S. 4, 2003, s. 229-248; A. Füsun Arsava, “Avrupa Birliği Hukukunda Yurttaşlık Kavramı”, KOÜHF Dergisi, S. 2, 1998/1999, s. 293-304; Alain Raoux, Alain Terrenoire, “Avrupa Yurttaşlığı”, KOÜHF Dergisi, S. 1, 1997, (Çev: Selahattin Bağdatlı), s. 563-569; Jean Claude Gautron, “Avrupa Yurttaşlığı ve Fransa’daki Hukuki-Siyasi Tartışma”, MÜAT Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, C. 5, S. 1-2, 1997, (Çev: Durmuş Tezcan), 225-239; Ercüment Tezcan, “Avrupa Birliği Yurttaşlığı: Gelişim ve Perspektifler”, S. 157, Mayıs-2002, 53-58.

[7] AB çerçevesinde egemenlik devri sorunu ve bu kapsamda ortaya çıkan tartışmalar hakkında geniş bilgi için bk. Ayşe Işıl Karakaş, “Avrupa Topluluğu Hukuk Düzeni ve Ulus Devlet Egemenliği”, İstanbul 1993.

[8] Dolayısıyla AB kimliği kendiliğinden ortaya çıkacak değil, üretilecek bir olgu; ve bu üretilecek kimlik “öteki” ile olan mesafeyi de yeniden tanımlayacak. Bu durumda çeşitli milletlerin birlikteliğine dayanan bu bütünleşmenin hayali olmayan bir kimliğe sahip olmadığını öne sürmek pek kolay değil. Öyleyse AB kimliği ancak, ortak bir hayalden beslenerek üretilebilecek bir tanımlama. Bk. Etyen Mahçupyan, “AB Kimliği, İslam Dünyası ve Zihniyet Açısından Türklerin İkinci Modernleşmesinin Anlam ve İşlevi”, 2004, S. 187, s. 19-27.

[9] Hakan Taşdemir, Hasan Demir, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 2, No: 3, Ankara 2002, S. 92, s. 85-100.

[10] AB Konseyinin Nice Zirvesinde açıklanan ve Nice Antlaşmasına ekli “Avrupa Birliğinin Geleceği” Deklarasyonunun öngördüğü ve AB’nin yetkilerinden görevlerine, kurumsal yapısının daha etkili verimli ve demokratik işleyişinden bütünleşmenin amaçlarına ve nihai hedeflerine dek her konunun tartışılmasını öngören süreç, 2004 yılında son aşamasına girmiş bulunmaktadır. 2001 yılında İsveç ve Belçika Dönem Başkanlıkları tarafından başlatılan ve yürütülen Avrupa’nın geleceği tartışması 2001 Aralık ayında Laeken Zirvesi ile yeni bir aşamaya girdi ve 28 Şubat 2002 tarihinde Avrupa’nın geleceği Konvansiyonu adı verilen bir oluşuma dönüştü. 10 Haziran 2003 günü çalışmalarını tamamlayan Konvansiyon, başlangıçta sadece bir ihtimal olarak ortaya atılan Avrupa Birliği için bir “Anayasa” hazırlanmasını, başkanlığını üstlenen Fransa eski Cumhurbaşkanı Valery Giscard d’Estaing’in de yönlendirmesi ile gerçeğe dönüştürerek “Avrupa için Anayasal Antlaşma Taslağı”nı 20 Haziran 2003 tarihinde Selanik’te gerçekleşen AB zirvesine sundu. Bu metin üzerinde özellikle Komisyonun yeni yapısı ve Birlik’in işleyişi üzerinde küçük ülkelerin söz sahipliği konularında uzun süren uzlaşma çabaları sonucunda Haziran 2004, AB Zirvesinde uzlaşmaya varıldı. Uzlaşılan bu metin sembolik bir törenle Roma Antlaşmasının imzalandığı salonda 29 Ekim 2004 tarihinde AB’ye üye ve aday ülke devlet ve hükümet başkanları tarafından imzalandı. İmzalanan bu metnin AB üyesi ülkelerdeki onay prosedürü ise halen devam etmektedir. Geniş bilgi için bk. Sanem Baykal, “Avrupa Birliği’nin Geleceği: Meşruiyet Sorunu, Anayasallaşma Süreci ve Bütünleşmenin Nihai Hedefi Üzerine”, Uluslararası İlişkiler, C. 1, S. 1, 2004, s. 121, 119-153.

[11] A. Füsun Arsava, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No: 1, 2003, s. 8, 1-17.

[12] İngiltere AB üyesi ülkeler içinde yegane yazılı anayasa metnine sahip olmayan ülkedir. İngiliz Anayasası kavramı yüzyıllar içinde oluşmuştur ve sayısız tarihi metinler, örneğin Magna Carta ve Bill of Rights gibi metinleri içerir. Fransız Anayasasının, Avusturya Anayasası gibi bir temel haklar katalogu yoktur. Fransız Anayasası dibacesinde 1789 tarihli İnsan ve Vatandaşlık Hakları Bildirgesine ve onu tamamlayan 1946 tarihli IV. Cumhuriyet Anayasasının dibacesine atıfta bulunmaktadır.

[13] Bu değerlendirme 15 üyeli AB kapsamında yapılmıştır.

[14] Nicholas Moussis, “Avrupa Birliği Politikalarına Giriş Rehberi”, (Çev: Ahmet Fethi), İstanbul 2004, s. 249.

[15] Mustafa Alp, “Avrupa Birliği Temel Sosyal Hakları ve Türk İş Hukuku”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 6, S. 1, 2004, s. 1-41.

[16] Hakan Taşdemir, Hasan Demir, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 2, No: 3, 2002, s. 97, 85-100.

[17] Madde 16: “Topluluk hukuku ile ulusal hukuk uygulamalarına uygun olarak, teşebbüs serbestisi tanınır”. Temel Haklar Şartının tam (Türkçe) metni için bk. İKV, AB Tam Üyeliğinin Türkiye Vatandaşlarına Sağlayacağı Faydalar, İKV yayını, (Ed: Senem Aydın ve Can Köstepen), İstanbul 2003.

[18] Azınlık kelimesinin tanımı ve azınlık konusunda bilgi için bk. Baskın Oran, “Küreselleşme ve Azınlıklar”, Ankara 2001.

[19] İyi idare, iyi yönetişim AB ve Komisyon çevrelerinin de üzerinde çalışmalar yürüttüğü ve önem atfedilen bir alandır. Özellikle sıklıkla eleştirilen AB’nin ağır ve hantal Brüksel bürokrasisinin, daha verimli çalışması konusunda reform önerileri, proje ve fikirler geliştirmek üzere raporlar hazırlanmaktadır. Bu raporlardan biri için bk. Komisyon, ” European Governance:White Paper”, Brussels, COM, 2001, 428 final, Komisyon yayını.

[20] Zaten öyle de olmuştur. Şu anda AB’ye üye ülkelerde onay prosedürü devam eden AB Anayasası isimli belgeye Şart neredeyse aynen alınarak birincil (primer) hukukun tartışmasız bir parçası haline getirilmiştir. Böylelikle AB Anayasasının (Avrupa için bir anayasa oluşturan Antlaşma) yürürlüğe girmesi ile birlikte Şart’ın bağlayıcı bir belge olup olmadığı tartışması kendiliğinden ortadan kalkmış olacaktır.

[21] Şart’ın 52/3 ncü maddesi; “3. Bu şartta yer alan haklardan, İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerin Korunması Hakkında Avrupa Sözleşmesinde yer alan haklarla örtüşenlerin anlamı ve kapsamı, söz konusu Sözleşmedeki haklarınkiyle aynıdır. Bu hüküm, Birlik hukukunun daha ileri bir koruma getirmesine engel teşkil etmez .”

[22] Özellikle Şart’ın 51/2 nci maddesi;” 2. Bu şart, Topluluk veya Birlik bakımından yeni bir görev veya yetki yaratmaz ve Antlaşmalarda tanımlanan görev ve yetkileri değiştirmez”.

[23] Hakan Taşdemir, Hasan Demir, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, s. 94.

[24] A. Füsun Arsava, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No. 1, 2003, s. 14, 1-17.

[25] Ercüment Tezcan, AB Hukukunda Birey, İstanbul 2002, s. 260.

[26] Avrupa’nın Geleceği Konvansiyonu.

[27] Bertil Emrah Oder, “Avrupa Birliğinde Anayasa ve Anayasacılık”, İstanbul 2004, s. 318.

[28] Şartta yapılan diğer değişiklikler, yorum ve uygulamaya ilişkin genel hükümler olan II-51 (Anayasada 111’nci madde) ve II-52 (Anayasada 112’nci madde) nci maddelere ilişkindir. II-51’nci madde de yapılan değişiklikle Şarttaki hak ve ilkelerin topluluk ve üye devletler tarafından gözetilmesi konusunda, Birlik’in sınırlı yetkileri özellikle vurgulanmaktadır. Bu değişikliklerin değerlendirmesine ise çalışmanın hacmi itibarı ile girilmeyecektir.

[29] Bu konuda geniş bilgi için bk. Ömer Kurtbağ, “İnsan Hakları Koşuluna Dayalı Avrupa Birliği Dış İlişkileri ve Genişleme Politikası”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 1, S. 2, Bahar-2002, 101-119.

[30] A. Füsun Arsava, “Avrupa Birliği Temel Haklar Şartı”, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi, C. 3, No:1, 2003, s. 16, s. 1-17. AB’nin kimlik oluşturma politikaları hakkında bilgi için bk. Halim Nezihoğlu, “Avrupa’nın Bütünleşme Süreci Işığında Avrupa Kimliğine Bir Bakış”, Yeni Türkiye, S. 36, 2000, s. 870-877; Canan Balkır, “Kimlikler Avrupası Üzerine Düşünceler”, Yeni Türkiye Dergisi, S. 36, 2000, s. 815-821; Deniz Vardar, “AT’nin Kimlik Bunalımı ve Türkiye”, Görüş, S. 7, Ocak-1993, s. 38-45.

[31] Aynı yönde bk. Aykut Çelebi, Avrupa: “Halkların Siyasal Birliği”, İstanbul 2002.

[32] Her ne kadar Şart Avrupa için Anayasa oluşturan anlaşmada “neredeyse” aynen yer almışsa da, anayasanın üye ülkelerdeki onay prosedürü sürdüğü ve bu nedenle henüz bu belge yürürlüğe girmediğinden bu değerlendirme halen geçerliğini korumaktadır. Öte yandan Şart’ın halihazırda ATAD açısından bağlayıcı olmamakla birlikte, bir esin kaynağı olacağını söylemek yanlış olmaz bk. Ercüment Tezcan “AB Hukukunda Birey”, s. 260.